Sindh High Court
Abdul Jabbar Mahar & Other (Petitioner) VS Fed of Pak & Others (Respondent)
Outcome The petitions were disposed of with directions for compliance, including written reasons for approvals/rejections, strict adherence to Abdul Hakeem Khoso and related directions, and reporting requirements.
- Case
- Const. P. 699/2019
- Type
- Writ Jurisdictions
- Bench
- Mr. Justice Salahuddin Panhwar, Mr. Justice Abdul Mobeen Lakho
- Length
- 32 pages
The petitions challenged how royalty and social welfare funds from petroleum and gas companies were being used in Ghotki and Khairpur districts. The Court held the petitions were maintainable, found that the funds must be used for the benefit of the local areas where the companies operate, and disposed of the petitions with detailed directions for future compliance.
The full analysis is free with a Lawzo account
- The background of the case
- 3 issues before the court
- 5 holdings, each with the court's own words and page
- 6 laws applied
- 6 cases relied on, linked to the library
Takes a few seconds with Google. You'll come straight back here.
Written by AI from the judgment's text and may miss nuance. Rely on the full judgment below and the court's official copy.
Full judgment
Official copyهاء ڪورٽ سکر بينچ سنڌ ِ موجوده :مسٽر جسٽس صالح الدين پنهور مسٽر جسٽس عبدالمبين الکو C.P.No.D-699جو 2019
درخواست ڪندڙ-:
) (1عبدالجبار ولد محمد هاشم ) (2خير محمد ولد شير محمد ) (3هاشم پٽ خير محمد ) (4علي نواز ولد خير محمد
جوابدارن فيڊريشن آف پاڪستان ۽ ٻيا
جو CP.No.D-907 2019
درخواست ڪندڙ -:
) (1اعجاز علي شر ولد قطب الدين شر ) (2محمد سليمان ولد محمد ٽگيال جوابدار نمبر .1فيڊريشن آف پاڪستان ۽ ٻيا۔
ٻڌڻي جي تاريخ 9 -:مارچ 2023
فيصلي جي تاريخ2023 __________ :
حاضر -:
جناب اچار خان گبول CP.No.D-699/2019۾ درخواستگذارن جا وڪيل عبدالنعيم پيرزادو صاحب CP.No.D-907/2019۾ درخواستگذارن جا وڪيل جناب محمود عالم عباسي CP.No.D-907/2019۾ جوابدار نمبر 2جو وڪيل محترم نثار احمد ابڙو ،ڊپٽي اٽارني جنرل فيڊريشن آف پاڪستان محترم علي رضا بلوچ ،اسسٽنٽ .سنڌ صوبي جو ايڊووڪيٽ جنرل
فيصلو صالح الدين پنهور -جي -هن واحد فيصلي ذريعي ،اسان عنوان سان درخواستن کي ختم ڪرڻ جو ارادو رکون ٿا ،ڇاڪاڻ ته ٻنهي درخواستن ۾ قانون ۽ حقيقت جا هڪجهڙا سوال اٿاريا ويا آهن۔
2۔ C.P.No.D-699 2019مختصر حقيقتون هي آهن ته درخواستگذار هاري آهن ۽ پنهنجي زمين يوسي بيروٽ ،تعلقي ديهرڪي َء، ضلعي گهوٽڪي ۾ پوک الءِ استعمال ڪن ٿا ،جتي ڪيتريون ئي پيٽروليم ۽ گيس ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن .سندن هيڊ آفيسون به اتي ئي آهن ). One Mari Petroleum Company Limited Deharki (MPCLضلعي گهوٽڪي پڻ اتي ڪم ڪري رهي آهي ۽ خاص ڪري تعلقي ديهرڪي َء ضلعي گهوٽڪي ۾ تيل ۽ گئس جي ڳوال جا پالنٽ ،کوهه ۽ پائيپ الئينون موجود آهن. جڏهن ته فيبروري 2019ع ۾ ڊپٽي ڪمشنر گهوٽڪي جي آفيس پاران مختلف اخبارن ۾ هڪ پبلڪ نوٽيس جاري ڪيو ويو جنهن ۾ ضلعي جي عوام کي آگاهي ڏني وئي ته گهوٽڪي ضلعي ۾ پيٽروليم ۽ گيس ڪمپنيون ۽ ان سان گڏوگڏ توانائي جون ٻيون ڪمپنيون به استعمال ڪرڻ جو ارادو رکن ٿيون .انهن جا فنڊ (رائلٽي رقم) سوشل ويلفيئر ڊپارٽمينٽ ذريعي عام ماڻهن جي ڀالئي الءِ ،خاص ڪري جتي انهن ڪمپنين جا پالنٽ آهن .ان پبلڪ نوٽيفڪيشن ذريعي وڌيڪ ڄاڻايو ويو ته ڊپٽي ڪمشنر گهوٽڪي پنهنجي آفيس ۾ ضلعي گهوٽڪي جي عام ماڻهن سان گڏ هڪ اوپن هائوس منعقد ڪندو ۽ مقامي ماڻهن کان تجويزون طلب ڪندو جتي ڪٿي پرائيويٽ ڪمپنين جون سائيٽون/پالنٽس آهن ته جيئن ترقياتي ڪم ٿي سگهن .اتي ڪيو .شروع ڪيو .درخواستگذار ڊپٽي ڪمشنر گهوٽڪي (ڊي سي) جي آفيس ۾ کليل عدالت ۾ پيش ٿيا ،جتي هنن ڪيتريون ئي درخواستون داخل ڪيون ۽ خاص ڪري ڊي سي کي ٻڌايو ته هنن جو تعلق يوسي بروٽا تعلقي ديهرڪي َء ضلعي گهوٽڪي سان آهي ،جتي ايم پي سي ايل جي وڏي تعداد ۾ کوهه/پالنٽس موجود آهن .عالئقي جا ماڻهو سخت مشڪالتن کي منهن ڏئي رهيا آهن ،خاص ڪري ايم پي سي ايل جي فنڊن مان ڪو به ترقياتي ڪم شروع نه ڪيو ويو آهي .هن ڊي سي کان وڌيڪ مطالبو ڪيو ته ڄاڻايل ڪمپني جي فنڊن مان ڪجهه رقم يوسي بروٽو تعلقي ديهه جي عوام الءِ استعمال ڪئي وڃي .تاريخ ” 06.04.2019روزنامہ صبغة“ ۾ ڊپٽي ڪمشنر گهوٽڪي جي آفيس پاران عام ماڻهن جي ٻڌڻ الءِ هڪ نوٽيس شايع ڪيو ويو ،جنهن تحت ڪمپنين جي ڪجهه اسڪيمن جي منظوري ڏني وئي آهي ،خاص طور تي ايم پي سي ايل 08کان وڌيڪ اسڪيمن جي منظوري ڏني آهي ،جڏهن ته اهي اسڪيمون هيون .انهن عالئقن الءِ منظوري ڏني وئي جتي ايم پي سي ايل جا پالنٽ/کوهه واقع آهن ،پر ان عالئقي الءِ ڪا به اسڪيم منظور نه ڪئي وئي .درخواست ۾ وڌيڪ چيو ويو آهي ته ان کان پوءِ درخواستگذارن ڊي سي سان رابطو ڪري پنهنجون درخواستون داخل ڪيون ۽ ايم پي سي ايل پاران پنهنجي پالنٽ جي سائيٽن کان ٻاهر وارن عالئقن الءِ اسڪيمن جي منظوري بابت خدشن جو اظهار ڪيو ،جڏهن ته يو سي بڙوٽا ۾ ڪيترائي پالنٽ/کوهه موجود آهن ،هڪ به اسڪيم ناهي .هن UCالءِ منظور ڪيو ويو آهي .پر ڊي سي گهوٽڪي ان ڳالهه کي نظرانداز ڪري کين ڪوڙي اميدن تي رکيو .ان کان پوءِ جوابدار نمبر 5جي آفيس ذريعي گزيٽ ذريعي اڳ ۾ منظور ٿيل اسڪيمن /ڪمن جا
ٽينڊرز طلب ڪيا ،ان سلسلي ۾ ايم پي سي ايل ترقياتي ڪمن نمبر 10کان 15الءِ فنڊ فراهم ڪيا آهن NITجي ذريعي 16.04.2019جي روزاني ڪاوش ۾ شايع ٿيل آهي .21.04.2019 .اهي اسڪيمون جن کي ٽينڊر نوٽيس ذريعي طلب ڪيو ويو هو، ايم پي سي ايل پاران منظور ڪيو ويو ،۽ ڪمپني پنهنجي فنڊ کي انهن هنڌن تي استعمال ڪرڻ چاهي ٿي جتي ڪمپني جو پالنٽ موجود ناهي .اهو صرف سياسي ماڻهن جي دٻا َء تي ڪيو ويو آهي .وڌيڪ چيو ويو آهي ته درخواستگذارن ٻيهر جوابدار نمبر 4 سان رابطو ڪيو ۽ درخواست داخل ڪئي ته يو سي باروٽا الءِ ڪجهه اسڪيمون منظور ڪيون وڃن ،جتي ڪمپني وٽ ڪيترائي کوهه آهن يعني کوهه 101 ،28 ،27 ،26 ،33 ، .67 ،68 ،64 ،63 ،33 ،2 ،4۽ ٻيا .وڌيڪ چيو ويو آهي ته ڄاڻايل کوهه درخواستگذارن جي ڳوٺ جي بلڪل ويجهو واقع آهن پر يو سي بروتو تعلقي ديهرڪي َء ،ضلعي گهوٽڪي جي عوام جي ڀالئي الءِ ڪا به اسڪيم منظور نه ڪئي وئي آهي ،ان ڪري درخواستگذارن ۽ يوسي بروٽو ،تعلقي ديهرڪي َء ،گهوٽڪي ضلعي جي عوام سان امتيازي سلوڪ ڪيو پيو وڃي .جڏهن ته درخواستگذار پاران جوابدار نمبر ( 4ڊي سي گهوٽڪي) کي بار بار عرض ڪرڻ باوجود مقامي ماڻهن الءِ ڪا به ترقياتي اسڪيم منظور نه ڪئي وئي جتي ڪمپني جا پالنٽ/کوهه موجود آهن .تنهن ڪري، درخواستگذارن موجوده درخواست کي هيٺين درخواستن سان داخل ڪيو-:
) (aجوابدارن جي ايڪٽ جو اعالن ڪندي ،جنهن بعد جاري ڪيل NITsجي ترقياتي اسڪيمن جي منظوري ڏني( ،فنڊ جيڪي رائلٽي طور ماري پيٽروليم ڪمپني لميٽيڊ ،ضلعي گهوٽڪي پاران ڏنا ويا) انهن عالئقن ۾ جتي ڪمپني جو ڪو پالنٽ آهي؛ /کوهه واقع نه آهي .اهي فنڊ صرف حڪمران پارٽي سان تعلق رکندڙ مقامي سياسي ماڻهن جي اثر رسوخ تي استعمال ڪيا ويا ،جوابدارن جو اهو عمل غيرقانوني ،ڪمپني جي اصولن ۽ پاليسين جي خالف آهي۔
) (bجوابدارن نمبر 2کان 4کي هدايت ڪئي ته يو سي بروٽا خاص ڪري ڳوٺ خير محمد مهر جي عوام جي ڀالئي الءِ ترقياتي اسڪيمن جي منظوري ڏني وڃي ،جتي مارئي پيٽروليم ڪمپني لميٽيڊ ،ضلعي گهوٽڪي جا پالنٽ/کوهه آهن ،اتي تمام گهڻا آهن ۽ نه آهن .هن عالئقي جي عوام جي ڀالئي الءِ هڪ واحد ڊولپمينٽ اسڪيم منظور ڪئي وئي آهي يعني ڳوٺ خير محمد مهر يو سي بيرٽو ،تعلقي ديهرڪي ،ضلعي گهوٽڪي
) (cجوابدار نمبر 5کي ٽينڊر ڪمن جي وڌيڪ عمل ڪرڻ کان روڪيو جيڪو ماري پيٽروليم ڪمپني لميٽيڊ طرفان منظور ڪيو ويو يعني NITورڪ نمبر 10کان 14تاريخ 16.04.2019روزاني ڪاوش ۾ شايع ٿيل تاريخ 21.04.2019تائين ،درخواست جي آخري فيصلي تائين
) (dڪا ٻي امداد ڏيڻ ،جيئن ڪيس جي حالتن ۾ مناسب سمجهي سگهجي
) (eدرخواست جي قيمت ادا ڪرڻ
3.2019جي C.P.No.D-907۾ بيان ڪيل الڳاپيل حقيقتون هي آهن ته درخواست ڪندڙ هڪ سماجي ڀالئي واري تنظيم جو ميمبر آهي جنهن جو نالو آهي ”ڪميونٽي رورل ڊولپمينٽ پروگرام (CRDP)“.عرض آهي ته ساون گيس فيلڊ نارا ،ضلعي خيرپور تعلقي نارا ۾ ”يونائيٽيڊ انرجي پاڪستان“ نالي هڪ پيٽروليم ۽ گيس ڪمپني آهي ،جيڪا تعلقي نارا ۾ ڪم ڪري رهي آهي ۽ ان جا پالنٽ، کوهه ۽ پائپ الئنون خاص ڪري تعلقي نارا ضلعي خيرپور ۾ موجود آهن .فيبروري 2019ع ۾ ڊپٽي ڪمشنر (ڊي سي) خيرپور جي آفيس مان مختلف اخبارن ۾ هڪ پبلڪ نوٽيس شايع ٿيو ،جنهن ۾ خيرپور ضلعي جي عام عوام کي آگاهي ڏني وئي ته خيرپور ضلعي ۾ ڪم ڪندڙ پيٽروليم ۽ گيس ڪمپني ،سماجي ڀالئي واري کاتي جي ذريعي ، .اهو عام ماڻهن جي ڀالئي الءِ پنهنجا فنڊ (رائلٽي پئسا) استعمال ڪرڻ چاهي ٿو ،خاص طور تي جتي ڪمپني جا پالنٽ آهن .ان موقعي تي وڌيڪ ٻڌايو ويو ته ڊپٽي ڪمشنر خيرپور پنهنجي آفيس ۾ ضلعي جي عوام سان کليل ڪچهري ڪندو ۽ مقامي ماڻهن کان تجويزون وٺندو جتي خانگي ڪمپنين جون سائيٽون/پالنٽس موجود آهن ته جيئن اتي ترقياتي ڪم ڪري سگهجن .سگهي درخواستگذارن ڊي سي خيرپور جي آفيس ڪلي ڪچري ۾ پيش ٿي درخواستون ڏنيون ،جنهن ۾ کين ٻڌايو ويو ته سندن تعلق تعلقي نارا سان آهي ،جتي ڄاڻايل ڪمپني جا وڏا کوهه/پالٽ آهن ،جنهن سبب مقامي ماڻهن کي سخت پريشانين جو منهن ڏسڻو پئجي رهيو آهي .منهن ڏئي رهيو آهي خاص ڪري يوپي فنڊن سان ڪو به ترقياتي ڪم شروع نه ڪيو ويو آهي .هنن ڊي سي کان وڌيڪ مطالبو ڪيو ته ڄاڻايل ڪمپني جي فنڊن مان ڪجهه رقم تعلقي نارا جي عام ماڻهن الءِ استعمال ڪئي وڃي پر ان طرف ڪوبه ڌيان نه ڏنو ويو آهي 27.04.2019 .تي ”روزنامہ ڪاوش اخبار“ ۾ ڊپٽي ڪمشنر خيرپور جي آفيس پاران عام ماڻهن جي ٻڌڻ الءِ شايع ٿيل هڪ نوٽيس ،جنهن ۾ ڪمپنين جي ڪجهه اسڪيمن جي منظوري ڏني وئي آهي ،خاص ڪري يو اي پي ڪمپني تعلقي نارا الءِ 08کان وڌيڪ اسڪيمون منظور ڪيون ويون آهن .اهي اسڪيمون انهن عالئقن الءِ منظور ڪيون ويون آهن ،جتي اهي اسڪيمون اڳ ۾ ئي موجود آهن ،مثال طور پرائمري ۽ هاءِ اسڪول جي عمارت اڳ ۾ ئي موجود آهي ،پر صحيح نموني ڪم نه ڪري رهي آهي ،ان ڪري اتي ڪمپيوٽر ليب ،ٽيچنگ ۽ نان ٽيچنگ اسٽاف جهڙيون سهولتون موجود آهن .گهربل ،پر وڌيڪ ڪالس رومز الءِ صرف مرمت ۽ تعميراتي اسڪيمون غير ضروري آهن .بهرحال ،موضوع جون اسڪيمون مقامي بااثر ماڻهن/سياستدانن جي سهولت الءِ آهن جيڪي پنهنجي ذاتي ملڪيت کي پنهنجي ذاتي ملڪيتن وغيره الءِ استعمال ڪندا .وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي ته نارا تعلقو خيرپور ضلعي جو هڪ پسمانده /ڏورانهن عالئقو آهي ،جتي ڪوٽ بنگال کان چانڊيڪو تائين 12ڪلوميٽر روڊ 35 ،ڪلوميٽر نارا ٽي روڊ ،چانڊيڪو کان سڪندرآباد روڊ، چانڊيڪو کان هيڊ ڄامڙو روڊ ،۽ ٻه ڪاليج آهن .۽ نارا جي مختلف عالئقن ۾ قائم 04هاءِ اسڪول ۽ اسپتالن کي اپ گريڊ ڪرڻ جي سخت ضرورت آهي .جتي هيپاٽائيٽس بي/سي ۽ زچگي جي گهر ۾ عالج جون سهولتون موجود نه آهن .ان کان عالوه UEPجي رائلٽي/ڪميونٽي فنڊن کي غير ضروري اسڪيمن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي جيڪي اڳ ۾ ئي موجود آهن ،جن تي ڪم نه ٿي رهيو آهي ۽ صرف هڙپ ڪرڻ الءِ ،جنهن ۾ ڪرپشن ۽ بدانتظامي جو عام رواج آهي ،جنهن جي ڪري تعلقي نارا جو عام ماڻهو سڌو سنئون متاثر ٿي رهيو آهي .۽ اڻ سڌي طرح متاثر .وڌيڪ چيو ويو آهي ته درخواستگذارن ڊپٽي ڪمشنر خيرپور سان رابطو ڪري پنهنجي خدشن جو اظهار ڪندي درخواست داخل ڪئي ته روزاني ڪاوش ۾ 27.04.2019جي منظور ٿيل /شايع ٿيل اسڪيمون صحيح نه آهن ۽ درخواست جي آبادگارن انهن اسڪيمن جي سخت مذمت ڪئي ،ان ڪري نئين اسڪيمن جي تجويز ڏني .آءِ ٽي ليب ،ٽراما سينٽر ،اسپتالن جي اپ گريڊيشن ،روڊن جي تعمير ،اسڪولن ۾ ٽيچنگ ۽ نان ٽيچنگ اسٽاف ۽ ڪاليجن ۽ وڌيڪ هاءِ اسڪولن جو قيام شامل آهي پر ڊي سي خيرپور درخواستگذارن جي درخواستن تي ڪو به ڌيان نه ڏنو ۽ ڌرڻو هنيو .اهي اسڪيمون
جن کي پبلڪ نوٽيسز ذريعي طلب ڪيو ويو هو ،جنهن جي يو اي پي پاران منظوري ڏني وئي آهي ،جوابدار پنهنجا فنڊ انهن هنڌن تي استعمال ڪرڻ چاهين ٿا ،جتي ڪمپني جو ڪو پالنٽ ناهي ،اهو صرف سياستدانن جي دٻا َء تي ڪيو پيو وڃي .وڌيڪ چيو ويو آهي ته جوابدارن پاران بار بار درخواستون ڏيڻ باوجود ڪو به نتيجو نه نڪري سگهيو .تنهن ڪري ،درخواست ڏيندڙن هيٺ ڏنل رليف الء فوري درخواست داخل ڪئي آهي
جي پبلڪ نوٽيس ذريعي جوابدارن جي ڪارروائي جو اعالن ڪندي ڊولپمينٽ اسڪيمن کي منظور ڪرڻ الءِ يونائيٽيڊ انرجي 9 پاڪستان پاران فراهم ڪيل فنڊن کي ساوند گيس فيلڊ ۽ قادنواري ،تعلقي نارا شاهي/ڪميونٽي طور استعمال ڪرڻ؛ (استعمال ٿيل) جيڪي نه آهن .ضروري اسڪيمون جيئن ته اڳ ۾ به موجود آهن ته فنڊ صرف حڪمران پارٽي سان تعلق رکندڙ مقامي سياسي .ماڻهن جي اثر رسوخ تي استعمال ڪيا ويا ،جوابدارن جو اهو عمل غيرقانوني ۽ قانون جي ڀڃڪڙي آهي جوابدارن نمبر 2کان 4کي هدايتون ڏنيون ته اهي اسڪيمون رد ڪن جيڪي 27.04.2019تي ڪاوش اخبار ۾ پبلڪ نوٽيس )b ذريعي شايع ڪيون ويون ۽ تازين اسڪيمن جهڙوڪ آئي ٽي ليب ،ٽراما سينٽر ،اسپتالن جي اپ گريڊيشن ،روڊن جي تعمير جي .منظوري ڏيڻ .تعلقي نارا ،ضلعي خيرپور جي اسڪولن ۾ ٽيچنگ ۽ نان ٽيچنگ اسٽاف ۽ ڪاليجن ۽ وڌيڪ هاءِ اسڪولن جو قيام ج) جوابدارن نمبر 4کان 6کي هن درخواست جي آخري فيصلي تائين 27.04.2019 ،جي روزاني ڪاوش ۾ شايع ٿيل ،يو اي پي .پاران منظور ڪيل ٽينڊر جي ڪمن جي وڌيڪ عمل ڪرڻ کان روڪڻ
) dٻي ڪا امداد ڏيڻ الءِ جيئن ڪيس جي حالتن ۾ مناسب سمجهي سگهجي.
) eدرخواست جي قيمت ادا ڪرڻ.
الڳاپيل ضلعن جي ڊپٽي ڪمشنرن سميت جوابدارن کي نوٽيس اماڻيا ويا ،جن پنهنجا رايا داخل ڪيا ،جن کي رڪارڊ جو حصو 4. .بڻايو ويو آهي
شروع ۾ ئي سوال اٿاريو ويو آهي ته انهن درخواستن جي برقرار رکڻ جو جواب ڏيڻ وارن طرفان .موجوده درخواستن ۾ سخت 5. دليل ڏنو ويو آهي ته اهي درخواستون ان عالئقي جي رهواسين جي بنيادي حقن کي الڳو ڪرڻ الءِ داخل ڪيون ويون آهن جتي تيل ۽ گئس جي ڳوال ۽ پيداوار (اي اينڊ پي) ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن .ان تڪرار کي حل ڪرڻ الءِ مناسب ٿيندو ته 1973ع تي غور ڪيو وڃي جيڪو آئين جي آرٽيڪل 09کان 28۾ ڏنل بنيادي حقن جي نفاذ الءِ هڪ (c) (1) 199جي آئين جي آرٽيڪل : -ميکانيزم مهيا ڪري ٿو ،جيڪو هن ريت آهي
آرٽيڪل .199هاءِ ڪورٽ جو دائرو اختيار )1( --.هاءِ ڪورٽ ،آئين جي مطابق ،ٿي سگهي ٿي ،جيڪڏهن اها مطمئن هجي ته قانون طرفان ٻيو ڪو مناسب رليف فراهم نه ڪيو ويو آهي،
(a)------------------------------------------------------------------------- ------------------ (b)--------------------------------------------------------- ------------------ )(cڪنهن به متاثر ٿيل شخص جي درخواست تي ،ڪنهن به شخص يا اٿارٽي کي اهڙيون هدايتون ڏيڻ جو حڪم ڏئي ،جنهن ۾ ڪنهن به حڪومت يا ڪنهن به طاقت جو استعمال ڪندي يا هن عدالت جي دائري ۾ ڪنهن به عالئقي ۾؛ يا ڪو الڳاپيل ڪم انجام ڏيو .حصو IIجي باب 1پاران ڏنل ڪنهن به بنيادي حقن جي نفاذ الءِ موزون هجڻ.
6.مٿي ڏنل هڪ سادي پڙهڻ سان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هاءِ ڪورٽ کي بااختيار آهي (جيئن ته آئين جي مضمون موجب) ڪنهن به شخص يا اٿارٽي کي ڪو به هدايت جاري ڪرڻ الءِ آئين طرفان ڏنل ڪنهن به بنيادي حق جي نفاذ الءِ ڪنهن به طاقت کي استعمال ڪرڻ يا انجام ڏيڻ الءِ مناسب آهي .ڪنهن به ڪم ۾ (يا ان جي حوالي سان) ڪنهن به عالئقي ۾ ان جي دائري ۾ (بشمول پر ڪنهن
به حڪومت تائين محدود ناهي) ،بشرطيڪ ٻه شرط پورا ڪيا وڃن؛ يعني ) (iاهڙي هدايت ڪئي وئي آهي ڪنهن به تڪليف واري شخص جي درخواست کان پوء ،ٻين لفظن ۾ هاءِ ڪورٽ پاڻمرادو هدايت جاري نٿي ڪري سگهي .۽ (ب) قانون طرفان ٻيو ڪو به مناسب رليف فراهم نه ڪيو ويو آهي .سپريم ڪورٽ هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان جي رپورٽ ۾ چيو آهي ته آئين جي آرٽيڪل (سي) ( 199 )1جو دائرو آئين جي آرٽيڪل 199جي ٻين حصن کان وڌيڪ وسيع آهي ۽ اهو صرف عوامي ڪمن تي الڳو ٿئي ٿو .فردن تائين محدود نه ،پر پرائيويٽ پارٽين تائين به وڌي سگهي ٿو ،جيستائين آئين تحت بنيادي حقن جي نفاذ جو سوال آهي .داخل درخواستن ۾ اهو به مطالبو ڪيو ويو آهي ته جوابدارن کي هدايت ڪئي وڃي ته عالئقي جي مقامي رهواسين کي تعليم، صحت ،روڊن جي اڏاوت وغيره جون سهولتون ڏنيون وڃن ،جتي گئس ۽ تيل جي کوٽ آهي ،انهن جي بنيادي ضرورتن سان الڳاپيل اسڪيمن جي منظوري ڏني وڃي .اسان جي راءِ ۾ ،پاڪستان جي 1973ع جي آئين تحت محفوظ ڪيل بنيادي حقن جي سلسلي ۾ فوري درخواستون قابل عمل آهن.
] [PLD 2009 SC 507هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان ۽ 2ٻيا بمقابله حڪومت پاڪستان ۽ ٻيا تعليم:
6-Aوڌيڪ ،موجوده درخواستن کي به قابل سماعت قرار ڏنو وڃي ٿو ،ڇاڪاڻ ته هي عدالت ضمانت ٿيل حقن جي نفاذ جي حتمي محافظ آهي ،جيئن مٿي ڏنل پيراگراف ۾ چيو ويو آهي .تعليم ،صحت جي سار سنڀار ،روڊن جي تعمير ۽ عوامي صحت جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان جيڪي ٻي صورت ۾ انساني زندگي َء جي وجود الءِ ضروري آهن .اهڙين بنيادي ضرورتن الءِ آئيني مينڊيٽ آئين جي مختلف اهم ۽ مخصوص شقن ۾ مهيا ڪيو ويو آهي ،جهڙوڪ آرٽيڪل ،-A25جيڪو تعليم جي حق سان واسطو رکي ٿو، ان سان گڏ بنيادي حقن جي نفاذ الءِ آئيني شقن سان گڏ ،آساني َء الءِ .سمجهڻ .ساڳي َء ريت ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي .آرٽيڪل -A 25 تعليم جو حق :رياست سڀني ٻارن کي مفت ۽ الزمي تعليم فراهم ڪندي جنهن جي عمر پنجن کان سورهن سالن جي وچ ۾ آهي ،جيئن قانون طرفان طئي ڪيو وڃي .آئين جي آرٽيڪل -A 25کي واضح طور تي پڙهي سگهجي ٿو ،اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته رياست هڪ الزمي آئيني ذميداري تحت آهي ته هو رنگ ،ذات ۽ نسل جي فرق کان سواءِ سڀني کي مفت تعليم ڏئي .ڪنهن به تجويز جي باوجود ،رياست سڀني الءِ تعليم جو اهڙو يقيني حق فراهم ڪرڻ ۾ بُري طرح ناڪام وئي آهي ،۽ اهڙي مينڊيٽ کان پاسو ڪرڻ جا ڏاڍا ڏورانهن نتيجا نڪرندا آهن ،جن جا ڪيترائي واقعا اڄ به اسان پاڻ ڏسي رهيا آهيون ،جهڙوڪ غربت ،جنس .اڻ برابري، سماجي ۽ ثقافتي رڪاوٽون ،نسلي ،ٻولي يا مذهب جي بنياد تي تبعيض وغيره .تنهن ڪري ،آرٽيڪل 199تحت ڏنل آئيني فرض هن عدالت کي اختيار ڏئي ٿو ته هو اهڙا حڪم جاري ڪري ،جڏهن ضمانت ٿيل آئيني حقن جي ڀڃڪڙي ٿئي ،هاءِ ڪورٽ مداخلت ڪري ۽ اهڙي عمل الءِ مجرمن کي حڪم/رٽ جاري ڪرڻ جو پابند آهي ،تنهن ڪري موجوده درخواستون آهن .صرف انهي نمبر تي ٻڌي سگهجي ٿو.
6-Bبهرحال ،ٻئي طرف ،تعليم جو حق سڄي دنيا ۾ عالمي طور تي تسليم ٿيل بنيادي انساني حق آهي .اهو زور ڏئي ٿو ته هر ڪنهن کي ،ان جي پس منظر کان سواء ،معياري تعليم تائين رسائي هجڻ گهرجي .تعليم جو حق تعليم حاصل ڪرڻ جو حق ۽ تعليم حاصل ڪرڻ جو حق ٻنهي جو احاطو ڪري ٿو .هي حق يقيني بڻائي ٿو ته تعليم پهچ ،دستياب ،قابل قبول ،۽ فردن جي ضرورتن جي مطابق آهي .ڪيترن ئي ملڪن تعليم جي حق کي پنهنجي قومي قانونن يا آئينن ۾ شامل ڪيو آهي ،۽ بين االقوامي انساني حقن جا معاهدا پڻ ان جي اهميت تي زور ڏين ٿا .حڪومتون عام طور تي ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ جي ذميوار آهن ته هي حق برقرار آهي ۽ تعليمي موقعا سڀني کي بنا ڪنهن فرق جي فراهم ڪيا وڃن .هن ۾ تعليم کي پهچائڻ ،برابر موقعن کي فروغ ڏيڻ ،۽ رڪاوٽون هٽائڻ شامل آهن جيڪي ماڻهن کي تعليم جي حق مان لطف اندوز ٿيڻ کان روڪي سگهن ٿيون
صحت جي سار سنڀار:
6-Cبنيادي سهولتن ۽ خدمتن جي حوالي سان ،جيئن ته معياري صحت جي سار سنڀار کي دروازي تي مهيا ڪرڻ ۽ عوامي صحت جي بنيادي ڍانچي/سهولتن سميت ،پڻ بنيادي آئيني حقن جي ضمانت آهن ،جيئن آئين جي آرٽيڪل 9هيٺ بيان ڪيل آهي .جنهن ۾ چيو ويو آهي ته ڪنهن به شخص کي زندگي ۽ آزادي کان محروم نه رکيو ويندو پر بنيادي صحت جي سهولتن جو حق به آئين تحت محفوظ آهي .پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 38۾ عوام جي سماجي ۽ معاشي ڀالئي جي واڌاري جو ذڪر آهي ،جنهن ۾ صحت جي سهولتن تائين رسائي شامل آهي .آرٽيڪل (a) 38موجب رياست سڀني شهرين الءِ خوراڪ ،ڪپڙا ،رهائش ،تعليم ۽ طبي امداد سميت زندگي َء جي بنيادي ضرورتن جي فراهمي کي يقيني بڻائڻ جي ذميوار آهي .ان جو مطلب اهو آهي ته اها حڪومت جي ذميواري آهي ته اها يقيني بڻائي ته معياري صحت جون سهولتون اتان جي عوام تائين پهچن ۽ انهن جي دروازي تي دستياب هجن.
6-Dان کان عالوه ،آئين جو آرٽيڪل ( 25 )1قانون جي سامهون برابري جي ضمانت ڏئي ٿو ۽ صحت سميت مختلف بنيادن تي تبعيض کي منع ڪري ٿو .اهو بندوبست يقيني بڻائي ٿو ته صحت جي سار سنڀار جي خدمتن تائين رسائي بغير ڪنهن فرق جي فراهم ڪئي وڃي ،سڀني الءِ برابري جي عالج ۽ موقعن کي يقيني بڻائي .اها ڳالهه نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته جڏهن ته آئين بنيادي صحت جي سهولتن جو حق قائم ڪري ٿو ،صحت جي سار سنڀار جي خدمتن جي حقيقي نفاذ ۽ پهچائڻ حڪومت جي ذميواري آهي. تسليم ڪندي ته حڪومت صحت جي سار سنڀار جي بنيادي ڍانچي کي وڌائڻ ،صحت جي سارسنڀال جي معيار جي فراهمي تائين
پهچ کي بهتر بڻائڻ ۽ صحت جي سارسنڀال جي چئلينجن کي منهن ڏيڻ الءِ قدم کنيا آهن ،پر ساڳئي وقت ان حقيقت کان به انڪار نه آهي ته اڃا به گهڻو ڪجهه ڪرڻ جي ضرورت آهي .لفظ جي صحيح معني
عدالت جي طاقت:
6-Eانهن موجوده ۽ مجبوري حالتن ۾ ،هي عدالت اسالمي جمهوريه پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 1973 ،199جي تحت حاصل ڪيل پنهنجي غير معمولي ۽ وسيع آئيني دائري اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ ڪا به دير نه ڪندي ،عام عوام جي بنيادي حقن کي الڳو ڪرڻ جي ضمانت . .اهڙي َء طرح اسان ان راءِ تي آهيون ته اهي موجوده آئيني درخواستون جيڪي بنيادي حقن کي ڇهندڙ ۽ ڇهندڙ آهن ،جن کي آئين طرفان ضمانت ڏني وئي آهي ،هن عدالت جي دائري اختيار ۾ گهڻي غور ۽ فڪر جي الئق آهن.
تڪرار:
7.هاڻ ،موجوده ڪارروائي َء تي واپس اچون ٿا ،رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جوابدارن پنهنجي مٿان لڳايل الزامن کي رد ڪيو ۽ چيو ته ڪمپنين کان مليل فنڊ سوشل فنڊز جي استعمال جي هدايتن موجب استعمال ڪيا پيا وڃن.
8.مناسب ٿيندو ته هتي ٻيهر پيش ڪجي ،انهن جي راءِ سان ڏنل هدايتون ،جيڪي هن ريت آهن:
"سماجي ويلفيئر فنڊز 2017جي استعمال الءِ هدايتون"
پيٽروليم ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت ،حڪومت پاڪستان ،الئسنس/ليز وارن عالئقن ۾ ۽ ان جي آس پاس سوشل ويلفيئر فنڊز جي استعمال الءِ هيٺيان نظر ثاني ٿيل هدايتون جاري ڪرڻ تي راضي آهي:-
سماجي ڀالئي جون اسڪيمون ايراضي َء جي ضرورت تي ٻڌل هونديون ،جيئن پيرا 2۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ،هيٺ ڏنل سوشل ويلفيئر ڪميٽي پاران ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ مالي ذميدارين جي نشاندهي ڪئي ويندي ۽ الڳو ڪئي ويندي.
)MNA(sالڳاپيل حلقي جو چيئرمين
ايم پي اي (س) الڳاپيل حلقن جا ميمبر
اي ۽ پي ڪمپنيز ميمبر
ضلع ناظم /چيئرمين ضلعي ڪائونسل ميمبر
تحصيل ناظم /چيئرمين تحصيل ڪائونسل ميمبر
ناظم /چيئرمين الڳاپيل يونين ڪائونسلن جا ميمبر
جيڪڏهن هڪ بالڪ جو عالئقو هڪ کان وڌيڪ حلقن ۾ اچي ٿو ته ان عالئقي جو ايم اين اي ان جو چيئرمين هوندو 2.اهڙين اسڪيمن جي وچ ۾ رابطي جو عالئقو صحت ،تعليم ،پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جي عالئقن ۾ هوندو ،۽ صرف انهن عالئقن تائين محدود هوندو ،جيڪي تحقيقي مرحلي ۾ سرگرم تحقيقي ڪم هيٺ آهن .وڌندڙ پيداوار جي ڪري پيدا ٿيندڙ اضافي سماجي ڀالئي جي رقم جو حساب هر D&Pليز جي پيداواري حصي جي بنياد تي ڪيو ويندو .اها رقم وڌيڪ ورهائي ويندي الڳاپيل تعلقي/ضلعي کي ليز تي ڏنل ايراضي جي بنياد تي ،جيڪا ان ۾ اچي ٿي.
3.نقد عطيو ڏيڻ تي سختي سان پابندي هوندي جڏهن ته سامان /دوائن وغيره جي فراهمي مقامي ڊسپينسرين ذريعي ٿيندي.
4.E&Pڪمپنيون الڳاپيل DCOs/DCsسان گڏيل بئنڪ کاتو کولينديون ۽ PCAتي دستخط ڪرڻ جي هڪ مهيني اندر ۽ ان کان پوءِ هر سال 31جنوري تائين سوشل ويلفيئر ڪنٽريبيوشن فنڊ جمع ڪنديون .جمعن تي گڏ ڪيل سود پڻ سوشل ويلفيئر فنڊ جو حصو سمجهيو ويندو.
5.سماجي ڀالئي واري اسڪيمن تي عمل ڪيو ويندو ۽ ڊي سي او/ڊي سي پاران الڳاپيل ايجنسي ذريعي ايم اين اي ۽ الڳاپيل يونين ڪائونسل کي آگاهي ڏني ويندي
6.چيئرمين شفافيت کي يقيني بڻائڻ الءِ اسڪيمن تي غور ،جائزو وٺڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ دوران هيٺيان قدم کڻندو:-
(i)E&Pڪمپنين جون سماجي ڀالئي جون ذميواريون وقت تي پوريون ٿين ٿيون.
)(iiتجويز ڪيل اسڪيمن کي حتمي وصول ڪندڙن ۽ فائدي وارن يا انهن جي نمائندن کان مناسب پبلسڻی ۽ معلومات ملي ٿي.
)(iiiفالحي اسڪيمن جي ترقي ۽ مڪمل ٿيڻ جو جائزو وٺڻ.
)(ivفالحي اسڪيمن جي چونڊ ،عمل درآمد وغيره جي حوالي سان مقامي سطح تي معلومات حاصل ڪرڻ الءِ عوامي ٻڌڻيون منعقد ڪرڻ.
7.هر ڇهين مهيني ۾ هڪ ڀيرو ،ڊي سي او /ڊي سي هڪ نوٽيس جي اشاعت تي اثر انداز ڪندو آن الئن ۽ ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيل اخبار ۾ ،ڪنهن به راء يا تحفظات جي دعوت ڏيڻ الء عوامي ٻڌڻ جو اعالن ڪيو ويندو .عام طور تي ضلعو ،۽ خاص طور تي اسڪيم جا سڌي طرح مستفيد ٿي سگهن ٿا ،گذريل ڇهن مهينن دوران مڪمل ٿيل ،شروع ڪيل يا جاري اسڪيمن جي حوالي سان .اهڙن سڀني اسڪيمن جي هڪ فهرست پبلڪ نوٽيس ۾ انهن جي مقام ،بجيٽ ۽ موجوده صورتحال سميت شامل ڪئي ويندي .صوبائي حڪومتون ان جي سخت نگراني ڪنديون.
8.عوامي ٻڌڻ الءِ اهڙا نوٽيس ضلعي سطح جي سڀني ڪمرشل تنظيمن ،چيمبرز آف ڪامرس ،بار ايسوسيئشنز ۽ ٻين ممتاز تنظيمن ۽ سماجي ڀالئي وارن ادارن کي موڪليا ويندا .صوبائي محتسب کي به نوٽيس اماڻيا ويندا .عوامي ٻڌڻ جا اهڙا عوامي نوٽيس پڻ ضلعي ۽ صوبائي حڪومتن جي ويب سائيٽ تي فوري طور تي پوسٽ ڪيا ويندا.
9.مڪمل ڪيل اسڪيمن جي رپورٽ صوبائي حڪومتن طرفان وفاقي ۽ صوبائي محتسب ۽ سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جي انساني حقن واري سيل کي ڇهن مهينن جي بنياد تي هر سال جوالءِ جي آخر ۽ جنوري جي آخر ۾ موڪلي ويندي.
10.جيڪڏهن ڪم ڪنهن خاص D&PLليز واري عالئقي ۾ ٽاپگرافيڪل/رهائشي حدن جي ڪري نه ٿي ڪري سگهجي ،ته ڪمپني کي ريگيوليٽري اٿارٽي ) (DGPCجي منظوري وٺڻي پوندي ،الڳاپيل ڪميٽين سان صالح مشوري کان پوءِ ،سماجي ڀالئي واري اسڪيمن کي شروع ڪرڻ الءِ .اي ۽ پي ڪمپنين جي سرگرمي جي عالئقي جي ڀرسان /ويجهو عالئقي ۾ 11.هر ڪئلينڊر سال الءِ ڪميٽي پاران منظور ڪيل سوشل ويلفيئر اسڪيمن جو منصوبو ،الڳاپيل ڊي سي او/ڊي سي پاران ان سال جي 31مارچ تائين ڊي جي پي سي کي جمع ڪرايو ويندو ،صرف معلومات الءِ مقرر ڪيل فارميٽ موجب.
12.ڊي سي او/ڊي سي کي ٻه ساال رپورٽون صوبائي حڪومتن ۽ ڊي جي پي سي کي سڀني الئسنسن/ليز جي حوالي سان پيش ڪنديون جيڪي مقامي برادري َء جي سماجي ڀالئي جي ذميوارين تي آهن.
13.DCO/DCانهن ڇهن مهينن دوران ،هر سال جي جنوري ۽ جوالءِ جي آخر تائين ،جڳهون ،بجيٽ ۽ مڪمل ڪيل ،جاري يا شروع ڪيل اسڪيمن جي اسٽيٽس ،ٻين ڳالهين سان گڏ ،پيش ڪندو .ضلعي ۽ صوبائي حڪومتون عوام جي ڄاڻ الءِ رپورٽون پنهنجي ويب سائيٽن تي ڏيکارينديون.
14.ڪم جي مڪمل ٿيڻ تي 30 ،ڏينهن اندر الڳاپيل ڊي سي او/ڊي سي پاران هڪ مقرر ڪيل 'مڪمليشن سرٽيفڪيٽ' جاري ڪيو ويندو .پوئين ڪئلينڊر سال جي سالياني پيش رفت رپورٽ پڻ DCO/DCپاران ايندڙ سال جي 31مارچ تائين DGPCکي معلومات الءِ مڪمل ٿيڻ واري سرٽيفڪيٽ جي ڪاپي سان گڏ موڪلي ويندي.
15.جيڪڏهن هڪ اسڪيم کي هڪ کان وڌيڪ آپريٽر فنڊ ڏيڻو آهي ،ته ايم اين اي جي حتمي فيصلي الءِ ڊي جي پي سي سان صالح ڪئي ويندي.
16.مخصوص الئسنس/ليز الءِ رکيل سوشل ويلفيئر فنڊ نه ته ٻين الئسنس (ليز) اسڪيمن سان ڳنڍيا ويندا ۽ نه ئي ڪنهن مخصوص الئسنس/ليز ڊي جي پي سي ۽ الڳاپيل ايم اين اي جي اڳواٽ منظوري کان سواءِ ٻاهران اسڪيمن الءِ استعمال ڪيا ويندا.
17. DCO/DCسماجي ڀالئي جا ٺيڪا/ڪم ڏيڻ ۾ شفافيت کي يقيني بڻائيندو.
18.E&Pڪمپنيون پنهنجي قانوني آڊيٽرن کان سالياني آڊٽ سرٽيفڪيٽ پيش ڪنديون ته سماجي ڀالئي جي ذميواري جي رقم پي سي اي ۽ سماجي ڀالئي جي هدايتن موجب گڏيل اڪائونٽ ۾ منتقلي ذريعي ختم ڪئي وئي آهي 19.آڊيٽر جنرل آف پاڪستان الڳاپيل DCO/DCپاران رکيل اڪائونٽن جو ساليانو آڊٽ ڪندو ته جيئن فنڊن جي شفاف ۽ مقابلي واري طريقي سان استعمال کي يقيني بڻائي سگهجي.
20.پيٽروليم واري وزارت ۽ N.R./وفاقي حڪومت وقت بوقت انهن هدايتن ۾ ترميم ڪري سگهي ٿي جيئن مناسب سمجهيو وڃي.
دستخط :سعيد هللا شاهه
ڊائريڪٽر جنرل (پيٽريڊيم استحقاق)
"نظرثاني ٿيل هدايتون "2019
نمبرED/F-23/O&G/48/2019.
سنڌ حڪومت
توانائي کاتي جو کاتو
ڪراچي 04 ،فيبروري 2019
موضوع - :ايڪسپلوريشن اينڊ پروڊڪشن (اي اينڊ پي) ڪمپنين پاران پروڊڪشن بونس ذريعي گڏ ڪيل فنڊز جي استعمال الءِ نظرثاني ٿيل هدايتون.
4.1.2پيٽروليم ايڪسپلوريشن اينڊ پروڊڪشن پاليسي 2012جو پيٽروليم ۽ قدرتي وسيلن جي وزارت پاران جاري ڪيل اختيارين جي استعمال ۾ ذيلي شق 3تحت S.R.O 1078(1)/2012تاريخ .30.08.2012سنڌ حڪومت الڳاپيل رعايت واري عالئقي ۾ ۽ ان جي آس پاس سماجي ڀالئي جي منصوبن تي E&Pڪمپنين پاران ادا ڪيل فنڊز جي استعمال ۽ استعمال الءِ هيٺيون نظرثاني ٿيل هدايتون جاري ڪرڻ تي راضي ٿي آهي:-
1.پيداوار جي بونس مان فنانس ڪيل اسڪيم جي گهٽ ۾ گهٽ ماپ( Rs. 1,000,000/-رپيا صرف هڪ ملين).
2.اهي فنڊ پئٽروليم سوشل ڊولپمينٽ ڪميٽي ) (PSDCنالي ڪميٽين ذريعي پيداواري عالئقن ۾ ۽ ان جي آس پاس شفاف طريقي سان ورهايا ويندا جن ۾ شامل آهن:
پيٽروليم سوشل ڊولپمينٽ ڪميٽي)(PSDC
سينيٽر (ميمبر) (حڪومت پاران نامزد ٿيل)
الڳاپيل ايم اين اي (بشمول مخصوص سيٽن تي ايم اين اي) ضلعي جا ميمبر
ضلعي جا الڳاپيل ايم پي ايز (بشمول مخصوص سيٽن تي ايم پي ايز).
چيئرمين /ايڊمنسٽريٽر ضلعي ڪائونسل ميمبر
E&Pڪمپني جو نمائندو ميمبر
ڊي جي پي سي يا سندس نامزد ڪيل ڊپٽي ڪمشنر ضلعي جي وڌ کان وڌ ڪانٽريڪٽ ايريا سان .ميمبر /سيڪريٽري 3.پي ايس ڊي سي جو چيئرمين نامزد ڪيو ويندو وڏو وزير ضلعي جي سينيٽرن ،ايم اين ايز ۽ ايم پي ايز جي مشاورت سان.
4.E&Pڪمپنين کان پروڊڪشن بونس جي ذريعي حاصل ڪيل فنڊ ضلعي ۾ رهندڙ ماڻهن جي ڀالئي ۽ فائدي الءِ استعمال ڪيا
ويندا جتي ڪانٽريڪٽ ايريا يعني D&Pليز ايريا واقع آهي.
5.پيداواري بونس جو 60سيڪڙو تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ تعلقن ۾ استعمال ڪيو ويندو جڏهن ته باقي 40سيڪڙو ضلعي جي باقي تعلقن ۾ استعمال ڪيو ويندو.
6.پيداوار بونس جو استعمال E&Pڪمپنين جي i-eآپريٽرن پاران منتقل ڪيل سالياني انگن اکرن تي ٻڌل هوندو جيئن ته اهو الڳاپيل PCAsجي مطابق آهي ۽ فنانس ڊپارٽمينٽ طرفان وقت بوقت منتقل ڪيو ويندو.
7.ڪورم چيئرمين ،سيڪريٽري ۽ گهٽ ۾ گهٽ 51سيڪڙو ميمبرن تي مشتمل هوندو .جيڪڏهن هڪ ضلعي ۾ مختلف آپريٽرن جي هڪ کان وڌيڪ پيداوار واري عالئقي آهي ،هر ڪمپني هڪ ميمبر کي نامزد ڪندي
8.سيڪريٽري آءِ اي ڊي سي پي ايس ڊي سيز جي باقاعده گڏجاڻين کي منظم ڪندو ۽ سرگرم هوندو ۽ اسڪيمن تي عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو .اضافي طور تي ،ڊي سيز E&Pڪمپنين جي تعاون سان اسٽيڪ هولڊرز جي آگاهي ۽ ان پٽ الءِ ضلعي سطح تي سيمينار منعقد ڪن ٿا.
9.پي ايس ڊي سي جا حواال جا شرط ) (TORsهن ريت آهن:-
)iيقيني بڻائڻ ته E&Pڪمپنين جون سماجي ڀالئي جون ذميواريون پوريون ٿين.
)iiتجويز ڪيل اسڪيمن کي حتمي وصول ڪندڙن ۽ فائدي وارن يا انهن جي نمائندن کان مناسب پبلسڻی ۽ معلومات ملي ٿي.
)iiiفالحي منصوبن جي ترقي ۽ مڪمل ٿيڻ جو جائزو وٺڻ.
)ivفالحي اسڪيمن جي چونڊ ،عمل درآمد وغيره جي حوالي سان مقامي سطح تي معلومات حاصل ڪرڻ الءِ عوامي ٻڌڻيون منعقد ڪرڻ.
v)PSDCمقامي عالئقي ۽ ٻين الڳاپيل معاملن الءِ ڪميونٽي منصوبن تي بحث ۽ اتفاق ڪرڻ الءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٽه ماهي اجالس منعقد ڪندو.
10.PSDCڪميونٽي سان صالح مشوري کان پوءِ ضلعي الءِ نمايان ۽ قابل تصديق پائيدار سماجي شعبي جي سڌاري جي اسڪيمن جي نشاندهي ڪري ،تيار ڪري ۽ منظور ڪري ٿي ته جيئن شهرين کي بهتر خدمت جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي. اسڪيمون مڪمل ٿيڻ کانپوءِ صوبائي حڪومت جي الڳاپيل لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽ جي حوالي ڪيون وينديون ،جيڪو ان جي بار بار خرچ جو ذميوار هوندو .پي ايس ڊي سي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندو ته اسڪيمن جو ڪو به نقل نه آهي ۽ ان سلسلي ۾
صوبائي /لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽس سان تمام ضروري ڪوآرڊينيشن قائم ڪندو . PSDCجي فنڊن مان تعلقي ۾ نئين اسڪول جي اڏاوت جي ڪنهن به اسڪيم الءِ تعليم کاتي کان اڳڀرائي جي منظوري ورتي ويندي.
)11پي ايس ڊي سي ان ڳالهه جي نگراني ڪندو ته فنڊ پي ايس ڊي سي پاران طئي ڪيل ترجيح موجب E&Pڪمپنين جي آپريشن جي عالئقي ۾ ۽ ان جي آس پاس سماجي ترقي جي پروگرامن تي خرچ ڪيا ويا آهن
12.ڪميٽي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندي ته صوبائي/مقامي حڪومت جا سڀئي الڳاپيل شعبا پروجيڪٽ جي بروقت مڪمل ٿيڻ ۽ مالڪي ڪرڻ ۾ مدد الءِ متحرڪ آهن . PSDCپاران سڃاڻپ ۽ منظور ڪيل سموريون اسڪيمون الڳو ڪيون وينديون .ڊپٽي ڪمشنر ) (DCهڪ الڳو ڪندڙ ايجنسي جي طور تي .اهڙين اسڪيمن تي عمل درآمد ۾ خرچ ڪيل رقم حڪومت طرفان وقت بوقت الڳو ڪيل قاعدن ،طريقيڪار ۽ هدايتن جي مطابق استعمال ڪئي ويندي جيڪي سرڪاري فنڊن مان الڳو ڪيل اسڪيمن تي الڳو ٿين ٿيون .هڪ دفعو PSDCطرفان اسڪيمن جي منظوري ڏني ويندي آهي ،پي ايس ڊي سي کي صرف وقت وقت تي ان اسڪيمن جو جائزو وٺڻ جو ڪردار هوندو جيئن انهن تي عمل ڪيو پيو وڃي ۽ انهن اسڪيمن کي الڳو ڪرڻ جي مقصدن الءِ خرچ ڪيل فنڊن جي استعمال جو ڪم هوندو .ڪو ڪردار.
13.پي ايس ڊي سي جو سيڪريٽري هر ڪئلينڊر سال جي 3مارچ تائين سالياني پيٽروليم سوشل ڊولپمينٽ پروگرام ) (PSDP۽ گذريل سال جي اڳڀرائي انرجي ڊپارٽمينٽ ۽ ڊپارٽمينٽ آف پالننگ اينڊ ڊولپمينٽ کي جمع ڪرائيندو.
14.هر ڇهين مهيني ۾ هڪ ڀيرو ،ڊي سي هڪ نوٽيس جي اشاعت کي متاثر ڪندو آن الئن ۽ ضلعي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل اخبار ۾ ،ڪنهن به تبصري يا خدشن جي الءِ عوامي ٻڌڻ جو اعالن ڪندي جنهن جا عام طور تي ضلعي جا رهواسي سڌو سنئون فائدو حاصل ڪري سگهن ٿا .اسڪيم خاص طور تي ،گذريل ڇهن مهينن دوران مڪمل ،شروع ڪيل يا جاري منصوبن جي حوالي سان .اهڙن سڀني اسڪيمن جي هڪ فهرست پبلڪ نوٽيس ۾ انهن جي مقام ،بجيٽ ۽ موجوده صورتحال سميت شامل ڪئي ويندي. سيڪريٽري پي ايس ڊي سيز /ڊپٽي ڪمشنرز الڳاپيل ڊويزنن جي ڪمشنرن کي اسڪيمن جي ٽه ماهي ترقي جون رپورٽون پيش ڪندا .ڪمشنر انهن اسڪيمن جي نگراني ۽ ويجهڙائي سان نگراني ڪندو ۽ انهي ڳالهه کي يقيني بڻائيندو ته اسڪيمن تي عمل ڪيو پيو وڃي پروڊڪشن بونس جي استعمال الءِ منظور ٿيل نظر ثاني ٿيل هدايتن مطابق
15.عوامي ٻڌڻ الءِ اهڙا نوٽيس سڀني ضلعي سطح جي ڪمرشل تنظيمن ،چيمبرز آف ڪامرس ،بار ايسوسيئشنز ۽ ٻين ممتاز تنظيمن ۽ سماجي ڀالئي وارن ادارن کي موڪليا ويندا .صوبائي محتسب کي به نوٽيس اماڻيا ويندا .عوامي ٻڌڻ جا اهڙا عوامي نوٽيس پڻ فوري طور تي ڊپٽي ڪمشنر آفيس جي ويب سائيٽ تي پوسٽ ڪيا ويندا ،جيڪڏهن ڪو هجي.
ل .6مڪمل ڪيل اسڪيمن جي رپورٽ وفاقي ۽ صوبائي محتسب ۽ سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جي انساني حقن واري سيل کي موڪلي ويندي.
17.PSDCجو سيڪريٽري "پيٽروليم سوشل ڊولپمينٽ فنڊ ") (PSDFجي عنوان سان هڪ گڏيل بئنڪ اڪائونٽ (اڪائونٽ) کوليندو ۽ منظم ڪندو .ڊپٽي ڪمشنر ۽ E&Pڪمپني جي نمائندي يا ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر 1-پاران هالئڻ الءِ پي ايس ڊي سي پاران سڃاڻپ ڪيل منصوبن کي فنڊ ڏيڻ الءِ E&Pڪمپني پاران ادا ڪيل ڪنهن به پيداوار بونس ذريعي . E&Pڪمپنيون جيڪي حڪومت کي پروڊڪشن بونس ادا ڪرڻ جون ذميوار آهن ،اهي فنڊز کي ان اڪائونٽ ۾ جمع ڪرائڻي پونديون ته فوري طور تي انرجي ڊپارٽمينٽ جي صالح سان ڪمپنين جي بقايا جي ادائيگي کان پوءِ .گذريل سالن جي خرچ نه ٿيل رقم ،جيڪڏهن ڪا به آهي ،ته به ان اڪائونٽ ۾ جمع ڪئي ويندي.
18.ڊي سي جي غير موجودگي ۾ ،سرڪاري نامزدگي متبادل دستخط ڪندڙ هوندو . PSDCسيڪريٽري اڪائونٽن جي ڪتابن جي سار سنڀال ،انوائسز جي تصديق ۽ ميٽنگن جي منٽن سميت ٻين الڳاپيل رڪارڊ جو ذميوار هوندو .ڪميٽي جو سيڪريٽري اجالس جا منٽس ،اسڪيمن جا تفصيل فنانس ،پي اينڊ ڊي کي به موڪليندو .مقامي حڪومت ۽ توانائي جو کاتو.
19.جيڪڏهن پيداوار جي بونس جي ادائيگي هڪ ليز سان تعلق رکي ٿي ،جنهن جون حدون هڪ کان وڌيڪ صوبن ۾ واقع آهن، پيداوار بونس جي رقم صوبن کي ادا ڪئي ويندي انهن جي الڳاپيل حصي جي تناسب ۾ تيل ۽ گئس جي پيداوار ۾ .اهو صوبو.
20.رقم جي وصولي جي صورت ۾ وفاقي حڪومت يا E&Pڪمپنين کان فنانس ڊپارٽمينٽ پاران پيداوار بونس جي ذريعي .اهو فوري طور تي ساڳئي رقم ضلعي جي PSDFبئنڪ اڪائونٽ ۾ منتقل ڪندو .فنانس ڊپارٽمينٽ پڻ تمام بقايا بيلنس ،جيڪڏهن ڪو آهي ،الڳاپيل ضلعي ۾ ڪميٽي جي گڏيل بئنڪ اڪائونٽ ۾ منتقل ڪندو.
21.جيڪڏهن پيداوار بونس جي ادائيگي هڪ ليز سان الڳاپيل آهي ،جنهن جون حدون هڪ کان وڌيڪ ضلعن ۾ آهن ،پيداوار بونس جي رقم انهن ضلعن کي هر ضلعي ۾ واقع ليز جي ايراضي جي تناسب ۾ ادا ڪئي ويندي.
22.مٿي ڏنل 19۽ 21۾ ڏنل معلومات ليز ايريا جي حوالي سان ڊائريڪٽر جنرل آف پيٽروليم رعايتون انرجي ڊپارٽمينٽ ۽ الڳاپيل ڊپٽي ڪمشنر کي ترتيب ڏني ويندي پروڊڪشن بونس جي پراڻي ۽ نئين جمعن الءِ .
23.بئنڪ اڪائونٽ صحيح طور تي برقرار رکيو وڃي ۽ قانوني خارجي آڊٽ جي تابع ٿي سگهي ٿو.
24.مالي سال دوران شروع ڪيل پيٽروليم سوشل ڊولپمينٽ تي سالياني پيش رفت رپورٽ الڳاپيل DCPSپاران PSDCجي تعاون سان تيار ڪئي ويندي .اها رپورٽ توانائي کاتي ۽ ڊي جي پي سيMOPNR ،کي فراهم ڪئي ويندي.
25.سيڪريٽري پي ايس ڊي سي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندو ته فنڊن جو قانوني آڊٽ هر سال آڊيٽر جنرل آف پاڪستان طرفان ڪرايو وڃي ۽ آڊٽ رپورٽ MoPNR۽ ڊپارٽمينٽ آف انرجي ،سنڌ حڪومت کي پيش ڪئي وڃي
26.E&Pڪمپني پنهنجي قانوني خارجي آڊيٽر کان هڪ سالياني آڊٽ سرٽيفڪيٽ فراهم ڪندي جيڪا صوبائي حڪومت وٽ جمع ڪيل رقم کي ان جي پيداوار بونس جي ذميواري جي حوالي سان تصديق ڪندي.
27.توانائي جو کاتوGoS ،وقت بوقت عملن/هدايتن تي نظرثاني ڪري سگهي ٿو جيئن مناسب سمجهيو وڃي.
28.PSDC۾ پيداواري بونس جي خرچن تي صوبائي حڪومت جي وچ ۾ تڪرار جي صورت ۾ چيف سيڪريٽري سنڌ جو فيصلو غالب هوندو.
29.هي پيداوار بونس آمدني سان الڳاپيل سڀني پوئين هدايتن کي رد ڪري ٿو.
ايس ڊي -/سيد مير مجتبي
سيڪشن آفيسر (تيل ۽ گئس)
توانائي جو کاتو
حڪومت سنڌ ڪراچي
"سماجي ويلفيئر فنڊز 2021جي استعمال الءِ هدايتون"
توانائي واري وزارت (پيٽروليم ۽ قدرتي وسيال) ،حڪومت پاڪستان ،الئسنس/ليز وارن عالئقن ۾ ۽ ان جي آس پاس سماجي ڀالئي جي فنڊن جي منصفاڻي ۽ شفاف استعمال الءِ هيٺيون نظرثاني ٿيل هدايتون جاري ڪرڻ تي راضي آهي: - 1.سماجي ڀالئي جون اسڪيمون ايراضي َء جي ضرورتن تي ٻڌل هونديون ،جيئن پيرا 2۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ،ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ مالي ذميوارين جي خالف ،جن جي نشاندهي ڪئي ويندي ”سوشل ويلفيئر ڪميٽي“ ۽ ان تي عمل ڪرڻ الءِ ،ڪميٽي جا ميمبر هن ريت هوندا: -
ڪنهن به چونڊيل اسيمبلي َء جو ميمبر ،وفاقي يا صوبائي ،جنهن ۾ الڳاپيل PCAاچي ٿو ،يا حلقي جو ڪو به قابل ذڪر ميمبر. چيئرپرسن
ضلعي ڊي سي او /ڊي سي ميمبر /سيڪريٽري
اي ۽ پي ڪمپنيز ميمبر
ضلع ناظم /چيئرمين ضلعي ڪائونسل ميمبر
تحصيل ناظم/تحصيل ڪائونسل چيئرمين ميمبر
الڳاپيل يونين ڪائونسلن جا ناظم /چيئرمين ميمبر
الڳاپيل ايريا آفيسرن جو سربراهه (صحت تعليم واٽر سپالءِ ۽ ڊرينيج وغيره) گڏيل ميمبر نوٽ:-
•ڪميٽي جو چيئرپرسن وفاقي وزير نامزد ڪندو.
•ڪميٽي جو اجالس چيئرمين سڏائيندو.
مڪاني ادارن جي ڪم نه ڪرڻ جي صورت ۾ الڳاپيل انتظامي عملدار ڪميٽي جا ميمبر هوندا.
•ڪميٽي جي چيئرپرسن کي اسڪيمن جي سڃاڻپ الءِ ويٽو پاور حاصل هوندو.
2.اهڙين اسڪيمن جي رابطي جا عالئقا منشيات جي آگاهي ،راندين کي فروغ ڏيڻ ،خاص ضرورتن ۽ مختلف طور تي معذور ٻارن جي بحالي ،تعليمي سهولتن جي بهتري ،پيئڻ جو پاڻي ،صحت ،روڊ ۽ مقامي شاگردن الءِ اسڪالرشپ جي فراهمي شامل آهن. . وڌندڙ پيداوار جي ڪري پيدا ٿيندڙ اضافي سماجي ڀالئي جي رقم جو حساب هر D&Pليز جي پيداواري حصي جي بنياد تي ڪيو ويندو ۽ ليز واري عالئقي ۾ ۽ ان جي آس پاس هوندو.
3.نقد عطيو ڏيڻ تي سختي سان پابندي هوندي جڏهن ته سامان /دوائن وغيره جي فراهمي مقامي ڊسپينسرين ذريعي ٿيندي.
4.E&Pڪمپنيون الڳاپيل DCOs/DCsسان گڏيل بئنڪ کاتو کولينديون ۽ PCAتي دستخط ڪرڻ جي هڪ مهيني اندر ۽ ان کان پوءِ هر سال 31جنوري تائين سوشل ويلفيئر ڪنٽريبيوشن فنڊ جمع ڪنديون .جمعن تي گڏ ڪيل سود پڻ سوشل ويلفيئر فنڊ جو حصو سمجهيو ويندو .جيڪڏهن هڪ PCA/بالڪ هڪ کان وڌيڪ تڪن ۾ اچي ٿو ،ته هر تڪ الءِ هڪ الڳ بئنڪ اڪائونٽ کوليو ويندو ۽ ان مطابق فنڊ ورهايا ويندا.
5.سماجي ڀالئي جي اسڪيمن تي عملدرآمد ۽ نگراني ڊي سي او/ڊي سي پاران ڪئي ويندي الڳاپيل ايجنسي جي ذريعي چيئرمين ۽ الڳاپيل يونين ڪائونسل کي رپورٽ ڪندي
6.چيئرمين شفافيت کي يقيني بڻائڻ الءِ اسڪيمن تي غور ،جائزو وٺڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ دوران هيٺيان قدم کڻندو:-
(i)E&Pڪمپنين جون سماجي ڀالئي جون ذميواريون وقت تي پوريون ٿين ٿيون.
)(iiتجويز ڪيل اسڪيمن کي حتمي وصول ڪندڙن ۽ فائدي وارن يا انهن جي نمائندن کان مناسب پبلسڻی ۽ معلومات ملي ٿي.
)(iiiفالحي اسڪيمن جي ترقي ۽ مڪمل ٿيڻ جو جائزو وٺڻ.
)(ivفالحي اسڪيمن جي چونڊ ،عمل درآمد وغيره جي حوالي سان مقامي سطح تي معلومات حاصل ڪرڻ الءِ عوامي ٻڌڻيون منعقد ڪرڻ.
7.هر ڇهين مهيني ۾ هڪ ڀيرو ،ڊي سي او /ڊي سي هڪ نوٽيس جي اشاعت تي اثر انداز ڪندو آن الئن ۽ ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيل اخبار ۾ ،ڪنهن به راء يا تحفظات جي دعوت ڏيڻ الء عوامي ٻڌڻ جو اعالن ڪيو ويندو .عام طور تي ضلعو ،۽ خاص طور تي اسڪيم جا سڌي طرح مستفيد ٿي سگهن ٿا ،گذريل ڇهن مهينن دوران مڪمل ٿيل ،شروع ڪيل يا جاري اسڪيمن
جي حوالي سان .اهڙن سڀني اسڪيمن جي هڪ فهرست پبلڪ نوٽيس ۾ انهن جي مقام ،بجيٽ ۽ موجوده صورتحال سميت شامل ڪئي ويندي .صوبائي حڪومتون ان جي سخت نگراني ڪنديون.
8.عوامي ٻڌڻ الءِ اهڙا نوٽيس ضلعي سطح جي سڀني ڪمرشل تنظيمن ،چيمبرز آف ڪامرس ،بار ايسوسيئشنز ۽ ٻين ممتاز تنظيمن ۽ سماجي ڀالئي وارن ادارن کي موڪليا ويندا .صوبائي محتسب کي به نوٽيس اماڻيا ويندا .عوامي ٻڌڻين جا اهڙا عوامي نوٽيس به فوري طور تي محتسب ۽ سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جي انساني حقن واري سيل کي ڇهن مهينن جي بنياد تي هر سال جوالءِ جي آخر ۽ جنوري جي آخر تائين موڪليا ويندا.
10.جيڪڏهن ڪم ڪنهن خاص D&PLليز واري عالئقي ۾ ٽاپگرافيڪل/رهائشي حدن جي ڪري نه ٿي ڪري سگهجي ،ته ڪمپني کي ريگيوليٽري اٿارٽي ) (DGPCجي منظوري وٺڻي پوندي ،الڳاپيل ڪميٽين سان صالح مشوري کان پوءِ ،سماجي ڀالئي واري اسڪيمن کي شروع ڪرڻ الءِ .اي ۽ پي ڪمپنين جي سرگرمي جي عالئقي جي ڀرسان /ويجهو عالئقي ۾.
11.هر ڪئلينڊر سال الءِ ڪميٽي پاران منظور ڪيل سوشل ويلفيئر اسڪيمن جو منصوبو ،الڳاپيل ڊي سي او/ڊي سي پاران ان سال جي 31مارچ تائين ڊي جي پي سي کي جمع ڪرايو ويندو ،صرف معلومات الءِ مقرر ڪيل فارميٽ موجب۔ 12.ڊي سي او/ڊي سي کي ٻه ساال رپورٽون صوبائي حڪومتن ۽ ڊي جي پي سي کي سڀني الئسنسن/ليز جي حوالي سان پيش ڪنديون جيڪي مقامي برادري َء جي سماجي ڀالئي جي ذميوارين تي آهن۔
DCO/DC .13ٻين شين سميت ،جڳهون ،بجيٽ ۽ انهن ڇهن مهينن دوران مڪمل ڪيل ،جاري يا جوالء جي آخر تائين جمع ڪرائيندو.
ِ شروع ڪيل اسڪيمن جي صورتحال سميت هر سال جنوري ۽ الء رپورٽون پنهنجي ويب سائيٽن تي ظاهر ڪنديون.
ضلعي ۽ صوبائي حڪومتون عوام جي ڄاڻ ِ .14ڪم جي مڪمل ٿيڻ تي 30 ،ڏينهن اندر الڳاپيل DCO/DCپاران هڪ مقرر ڪيل 'مڪمليشن سرٽيفڪيٽ' جاري ڪيو ويندو .گذريل ڪئلينڊر سال جي سالياني پيش رفت رپورٽ پڻ ايندڙ سال جي 31 الء مڪمل ٿيڻ جي سرٽيفڪيٽمارچ تائين DCO/DCپاران DGPCڏانهن موڪلي ويندي معلومات ِ جي ڪاپي سان.
.15صورت ۾ ،هڪ اسڪيم کي هڪ کان وڌيڪ آپريٽرز طرفان فنڊ ڏيڻو پوندو ،پوء ايم اين اي پاران حتمي فيصلي الء ڊي جي پي سي سان صالح مشورو ڪيو ويندو.
الء مخصوص ڪيل سوشل ويلفيئر فنڊ نه ته ٻين الئسنس (ليز)/ليز (ز) جي .16مخصوص الئسنس/ليز ِ سواء ِ اسڪيمن سان ڳنڍيل هوندا ۽ نه ئي ڊي جي پي سي ۽ الڳاپيل چيئرمين جي اڳواٽ منظوري کان الء استعمال ٿيندا.
مخصوص الئسنس/ليز کان ٻاهر اسڪيمن ِ DCO/DC .17سماجي ڀالئي جا ٺيڪا/ڪم ڏيڻ ۾ شفافيت کي يقيني بڻائيندو.
E&P .18ڪمپنيون هر سال پنهنجي قانوني آڊيٽرن کان آڊٽ سرٽيفڪيٽ فراهم ڪنديون ته پي سي اي ۽ سوشل ويلفيئر گائيڊ الئنن جي مطابق گڏيل اڪائونٽ ۾ منتقل ڪري سماجي ڀالئي جي واجبي رقم ادا ڪئي وئي آهي.
.19آڊيٽر جنرل آف پاڪستان الڳاپيل DCO/DCپاران رکيل اڪائونٽن جو ساليانو آڊٽ ڪندو ته جيئن فنڊن جي شفاف ۽ مقابلي واري طريقي سان استعمال کي يقيني بڻائي سگهجي.
.20توانائي واري وزارت (پيٽروليم ڊويزن) /وفاقي حڪومت وقت بوقت مناسب سمجهي انهن هدايتن ۾ ترميم ڪري سگهي ٿي.
ايس ڊي-/
(عبدالجبار ميمڻ
ڊائريڪٽر جنرل (پيٽروليم
رعايتون)
31مارچ 2021
.9هتي اهو ذڪر ڪرڻ مناسب آهي ،ته ڪيپشن درخواستون طلب ڪن ٿيون عبدالحڪيم کوسو ،ايڊووڪيٽ 2جتي پيٽروليم ۽ گيس فيلڊز ڪم ڪري رهيون آهن ،جي ڪيس ۾ سپريم ڪورٽ جي فيصلي جي مطابق مقامي عالئقن جي ڀالئي جي حوالي سان وفاقي حڪومت پاران ڏنل هدايتن جي تعميل .هن موقعي تي ،اهو اهم هوندو ته مٿي جي هدايتن جو حوالو ڏيو
2عبدالحڪيم کوسو ،ايڊووڪيٽ [ PLD 2014سپريم ڪورٽ ]350
هن ڪيس ۾ عدالت .الڳاپيل پيراگراف نمبر 18 ،16 ،13 ،8۽ 22هتي پيش ڪجن ٿا:
” .8ان ڪارروائي دوران اسان جي اڳيان پيش ڪيل گذارشات تي غور ڪرڻ کان اڳ ،اهو ضروري آهي ته E&Pڪمپنين جي سماجي ڀالئي جي ذميوارين جي قانوني قاعدن کي ترتيب ڏيو .هن ڪيس جي هيٺان هڪ سادي حساب ڪتاب آهي ،جنهن جو سبب اهو آهي ته عدالت آئين جي آرٽيڪل )3( 184تحت ڪارروائي ڪئي .آسان لفظ ۾ ،پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ E&Pڪمپنيون معاهدي جي طور تي پابند آهن ته اهي مخصوص ادائگين جي بدلي ۾ ڳوال جي حقن ۽ استحقاق جي بدلي ۾ ،جيئن جلد ئي بحث ڪيو ويندو DG PC (C.M.A. 6508/2013) .پاران جمع ڪرايل رپورٽ موجب ،ڪيترن سالن کان E&P ڪمپنين جا اهي معاهدا ڪيل واعدا ڪيترن ئي ملين آمريڪي ڊالرن جي رقم ٿي چڪا آهن .ان کان عالوه ،ايم پي اين آر پاران پيش ڪيل E&Pڪمپنين جي فالحي ذميوارين تي پيش ڪيل پريزنٽيشن موجب ،انهن ڪمپنين پاران رائلٽي جي ڪل رقم روپين ۾ 160بلين روپين کان وڌيڪ هئي خام تيل جي حوالي سان ۽ گيس جي حوالي سان 293بلين روپين کان وڌيڪ .پاڪستان جي مختلف ضلعن مان ڪڍيا ويا جن ۾ E&Pڪمپنيون سرگرم آهن .اهي تمام گهڻيون رقمون آهن خاص طور تي پاڪستان الء موجود جي عوام جي بنيادي ضرورتن جهڙوڪ پيئڻ جي صاف پاڻي ۽ معياري تعليم کي يقيني بڻائڻ ِ فنڊن جي کوٽ کي نظر ۾ رکندي .اهي رقم ،اهو ٻيهر ورجائي سگهجي ٿو ،ماڻهن جي فائدي ۾ رکيل آهن .ان حوالي سان اهو سڀ کان وڌيڪ اهم آهي ته سماجي ڀالئي جي ذميوارين وغيره جي حوالي سان E&Pڪمپنين جي معاهدن جي واعدن جي مناسب نگراني ۽ سختي َء سان عمل ڪيو وڃي .ادائگي جي انهن ذميوارين جي پڄاڻي کي يقيني بڻائڻ جا ذميوار ڊي جي پي سي ،صوبائي ۽ مقامي حڪومتون ان سلسلي ۾ عوام جا واعدا آهن ۽ انهن جو فرض آهي ته اهي منظور ٿيل سماجي ڀالئي جي ذميوارين جي الء بهترين وصولي ڪن ۽ انهن جي خرچ کي وڌيڪ موثر انداز ۾ يقيني بڻائين .۽ عوام جي فائدي ِ طريقو.
الء مختلف سيڪڙو مقرر ڪري ٿي .آنشور رائلٽي جو ڏهه “ .13پيٽروليم پاليسي 2012 ،هر استعمال ِ الء".
سيڪڙو استعمال ڪيو وڃي "ضلعي ۾ جتي تيل ۽ گئس پيدا ٿئي ٿي انفراسٽرڪچر جي ترقي ِ آنشور پروڊڪشن بونس استعمال ٿيڻا آهن ”سماجي ڀالئي جي منصوبن ۾ ۽ ان جي ڀرپاسي واري الء .سماجي ڀالئي جا فنڊ استعمال ڪيا ويندا ”[مقامي] برادرين کي مستقل ڪانٽريڪٽ وارن عالئقن“ ِ الء“ .سامونڊي ريسرچ ۽ ڪوسٽل ايريا ڊولپمينٽ فيس جو 75سيڪڙو ”ڪوسٽل ايريا فائدو ڏيڻ ِ الء آهي ۽ ٽريننگ ۾ الء استعمال ڪيو ويندو .روزگار پاڪستاني شهرين ِ ڊولپمينٽ“ ِ ”انٽرنشپ/اسڪالرشپ ۽ مقامي رهواسين جي تربيت“ شامل آهي .اهو ذڪر ڪري سگهجي ٿو ته آن شور پيداوار بونس جي برعڪس ،آف شور عالئقن مان پيداوار بونس خاص طور تي مقامي باشندن جي سماجي ڀالئي تي خرچ ڪرڻ جي ضرورت ناهي .ڪنهن به صورت ۾ ،پي سي ايز ۾ لڳاتار پيٽروليم پاليسين ۾ شامل سماجي ڀالئي جون اڪثر ذميواريون ظاهر ڪيون ويون آهن.
الء هدايتون سامونڊي ريسرچ فيس جي هدايتن سان “ 2009-10-29 .16جي پيداوار بونس جي استعمال ِ ملندڙ جلندڙ آهن .اهي هدايتون هڪ پيٽروليم سماجي ترقي ٺاهي
هن اڪائونٽ کي 45ڏينهن اندر ادا ڪيو ويندو ۽ عدالت ۾ پيش ڪيو ويندو .اڪائونٽ ايم پي اين آر جي ويب سائيٽ تي اردو ،انگريزي ۽ عالئقائي ٻولين ۾ ڏيکاريو ويندو.
i.ڊي جي پي سي سڀني الئسنس/ليز هولڊرز کان مقامي برادري جي سماجي ڀالئي جي ذميوارين جي حوالي سان اڌ سال جي رپورٽ طلب ڪندو ،جنهن ۾ ٻين شين سميت ،انهن ڇهن مهينن دوران مڪمل، جاري يا شروع ڪيل اسڪيمن جا هنڌ ،بجيٽ ۽ اسٽيٽس شامل آهن. .
جي .ڊي جي پي سي پي سي ايز تحت پنهنجا الڳو ڪندڙ اختيار استعمال ڪندو فعال ۽ محنت سان پي سي الء.
ايز جي شرطن جي تعميل ِ ڪ .پيٽروليم ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت ،وزيراعظم جي 2003-9-15جي هدايتن تي عمل درآمد کي يقيني بڻائيندي ۽ "سڀني گيس فيلڊن جي 5ڪلوميٽر جي ريڊيس ۾ ايندڙ سمورن ڀرپاسي وارن عالئقن/ ڳوٺن کي ترجيحي بنيادن تي گئس فراهم ڪندي" قانون جي مطابق.
[زور فراهم ڪيو ويو]
.10ساڳي َء طرح ڪوئلي جي مائننگ جي رائلٽي جي حوالي سان محمد ابراهيم ٿهيم 3جي ڪيس ۾ هن عدالت ڏٺو ته سپريم ڪورٽ جا مقرر ڪيل اصول به الڳو آهن ۽ ان ئي معيار تي سنڌ حڪومت هڪ پاليسي جوڙيندي .يقيني بڻائڻ
3محمد ابراهيم ٿهيم بمقابله سنڌ صوبو سيڪريٽري مائنز اينڊ منرل ڊولپمينٽ ۽ ٻياYLR 2016[ .
جنهن جي رهواسين کي ،جتي ڪوئلي جي کاڻ جي اجازت آهي يا بنيادي سهولتون حاصل ڪري رهيون آهن .الڳاپيل پيراگراف نمبر 23هتي پيش ڪجي ٿو-:
“ .23منهنجو قلم کڻڻ کان اڳ ،مان هڪ اهم عنصر کي نظر انداز نٿو ڪري سگهان ته سنڌ مائننگ الء الئسنسنگ اٿارٽي جي اهليت جي باري ڪنسيشن رولز 2002 ،ڪنهن به عالئقي کي ليز/الئسنس ڏيڻ ِ ۾ ڳالهائي ٿو ،جنهن ۾ ان جي وضاحت ڪئي وئي آهي ،جنهن ۾ معدنيات کي ڪڍڻ شامل آهي .ايريا 'رائلٽي' جي خالف آهي ،پر اهو ڪٿي به ان جي ڪنهن به حصي کي اهڙي عالئقي جي رهواسين جي الء استعمال ڪرڻ جي ڳالهه ناهي ،جيتوڻيڪ رهواسين جا حق پڻ سٽ نمبر 2011/45۾ فائدي ِ سيڪريٽري ،معدنيات ۽ معدنيات پاران تسليم ڪيا ويا هئا C.M.A .تي منظور ٿيل حڪم مان ظاهر آهي P/25 ،No.313/2011طور مدعي طرفان منسلڪ .سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز 2002 ،طاقت جو ٺاهڻ آهي ،جيڪو استعمال ڪيو ويو آهي ،ريگيوليشن آف مائنز اينڊ آئل فيلڊز اينڊ منرل ڊولپمينٽ (وفاقي ڪنٽرول) ايڪٽ 1948جي سيڪشن 2تحت .استعمال ڪريو ۽ خرچ ڪريو فائدا (آمدني) وغيره جيڪي ان جي عالئقي کان ۽ ان جي اندر گڏ ڪيا ويا آهن پر اهو برابري ۽ منصفانه راند جي اصول تي ٻڌل هجڻ گهرجي جيڪو هميشه آبادي جي ڀالئي الء ترجيحي خيال جو مطالبو ڪري ٿو جتان اهڙي آمدني پيدا ٿئي ٿي .سڀ ماڻهو برابر آهن پر ان عالئقي جي رهواسين کي هڪ فائدو آهي جتان آمدني پيدا الء ڪيل سمورا عمل ،ان جا نتيجا ڇڏي وڃن ٿا ،جيڪي رهواسين جي ٿئي ٿي ،جيئن آمدني پيدا ڪرڻ ِ طرفان پيدا ٿين ٿا.
اهو سوال معزز سپريم ڪورٽ ۾ ايڊووڪيٽ عبدالحڪيم کوسو جي درخواست تي بحث هيٺ آيو. (' )PLD 2014 SC 350جنهن ۾ ساڳيو مسئلو شامل هو .اهڙي صورتحال ۾ سپريم ڪورٽ چيو آهي ته:
” .2اڄ جي دنيا بي الڳاپو سرمائيداري َء ۽ الڳاپي واري نظام واري نه رهي آهي .ڪارپوريٽ ادارا جيڪي سڄي دنيا ۾ ڪاروبار ڪري رهيا آهن انهن کي مجبور ڪيو پيو وڃي ته انهن جي سرگرمين جي اثر کي فوري طور تي سماجي ۽ ماحولياتي ماحول ،رهائش ۽ انفراسٽرڪچر ۽ انهن عالئقن جي ماڻهن تي جتي اهي ادارا هلن ٿا .جڏهن ته ڪارپوريٽ سماجي ذميواري ( )CSRرضاڪارانه ٿي سگهي ٿي ،حڪومت ،تيل ۽ گئس جي شعبي ۾ ڪمپنين جي سرگرمين جي اهميت کي تسليم ڪندي ،معاهدن ۽ سرڪاري پاليسين ۾ شرطون شامل ڪيون آهن ،تيل جي ڳوال ۽ پيداوار ( )E&Pڪمپنيون ڪم ڪرڻ جون ذميواريون مقرر ڪري رهيون آهن .پاڪستان ۾ .موجوده ڪيس E&Pڪمپنين جي انهن
ٺيڪيدار ۽ قانوني طور تي فرض ڪيل ذميوارين سان تعلق رکي ٿو ماحول ۽ انهن عالئقن ۾ رهندڙ سماجن جي جتي اهي ڪمپنيون معدني تيل ۽ گئس جي ڳوال ۽ ڪڍڻ ۾ مصروف آهن.
الء ضروري آهي ته ملڪ جي قدرتي وسيلن ۽ معدني دولت کي عوامي .4جتي ملڪ جي معاشي بهتري ِ الء ڪتب آندو وڃي ،پر ساڳئي وقت اهو به ضروري آهي ته انهن عالئقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي به ڀالئي َء ِ ڀالئي ڪئي وڃي E&P .ڪمپنيون هلن ٿيون ،ان تي منفي اثر نه پيو آهي ۽ اهو به ته رهاڪن کي معاشي سرگرمين مان فائدو ٿئي ٿو ،جنهن جي نتيجي ۾ اهڙن عملن ۽ انهن جي مقامي عالئقن مان نڪرندڙ قدرتي /معدني وسيلن مان .شهال ضياء بمقابله فيڊريشن آف پاڪستان ( )PLD 1994 SC 693جي مشهور فيصلي ۾ زندگي جي حق جي حدن کي مقرر ڪرڻ وقت هن عدالت هڪ وسيع انداز اختيار ڪيو آهي ،بعد ۾ مثالن سان گڏ هن طريقي جي مسلسل توسيع کي اجاگر ڪيو ويو آهي جنهن الء حوالو ڪري سگهجي ٿو .جنرل سيڪريٽري ،ويسٽ پاڪستان سالٽ مائنر ليبر يونين (سي بي اي) خيورا جهلم بمقابله ڊائريڪٽر ،انڊسٽريز اينڊ منرل ڊولپمينٽ ،پنجاب ،الهور (SCMR 2061) 1994۽ عبدالوهاب بمقابله
) HBL (2013 SCMR 1383جي عنوان سان ڪيس داخل ڪيا ويا.
الء هيٺيون الئننگ ڏني وئي آهي) (زور ڏيڻ ِ ان فيصلي ۾ ،معزز سپريم ڪورٽ آف پاڪستان ،پيٽروليم رعايت واري عالئقي جي رهواسين جي الء پاليسي جوڙي هئي .مون کي اهو چوڻ ۾ ڪو به شڪ نه آهي ته جيئن ته مٿي ڏنل فيصلي ۾ فائدي ِ قائم ڪيل اصول ،آبادگارن جي حقن ۽ ذميوارين جي حوالي سان آهي ،تنهن ڪري ،اهو اصول ان عالئقي تي به الڳو ٿيندو ،جيڪو اٿارٽي پاران سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز 2002 ،تحت ڏنو ويو آهي. جنهن تي ابتدائي طور ڪواري َء تي عمل ٿي رهيو آهي ،تنهن ڪري اهو مناسب ٿيندو ته مدعا نمبر 1۽ 2کي هدايت ڪئي وڃي ته هو هڪ پاليسي جوڙي ،جنهن ۾ سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جي ڏنل الء ان تي عمل ڪيو وڃي .سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز، فيصلي کان رهنمائي وٺندي ۽ ان جي قانوني ِ 2002جي تحت ڊيل ۽ ڪنٽرول ٿيل معاملن تي به .ان معاملي جي پيش رفت بابت رپورٽ آرڊر جي وصولي جي تاريخ کان ٻن مهينن اندر عدالت کي پيش ڪئي وڃي.
.11وفاق پاران ڏنل هدايتن جو فائدو وٺڻ دوران
حڪومت ۽ سپريم ڪورٽ ،اسان مختلف ضلعن ۾ فنڊن جي استعمال جي حوالي سان جوابدارن پاران پيش ڪيل جواب ۽ رڪارڊ جو جائزو ورتو آهي ،حقيقت اها آهي ته هر ضلعي ۾ ايم اين ايز ،ايم پي ايز ،چيئرمين ضلعي ڪائونسل ،انرجي ۽ پيٽرول کاتي جا نمائندا شامل آهن .گيس ڪمپنيون ميمبر آهن ۽ ڊپٽي ڪمشنر ان ڪميٽي جو سيڪريٽري آهي .جوابدارن جو چوڻ آهي ته هو هر ضلعي ۾ ويلفيئر ڪميٽين جي مينڊيٽ ۾ فنڊ استعمال ڪري رهيا آهن ،جنهن ۾ وڏي پئماني تي پبليڪيشن ڪئي پئي وڃي. الء گائيڊ الئينز جي شق 2جي مطابق مهيا ڪري جڏهن ته 2021 ،جي سوشل ويلفيئر فنڊز جي استعمال ِ ٿي ته:
.2اهڙين اسڪيمن جي رابطي جو عالئقو منشيات جي آگاهي ،راندين جي فروغ ،خاص ضرورتن ۽ مختلف طور تي معذور ٻارن جي بحالي ،تعليمي سهولتن جي بهتري ،پيئڻ جي پاڻي ،صحت ،روڊن ۽ الء اسڪالرشپ جي فراهمي جي شعبن ۾ هوندو . .وڌندڙ پيداوار جي ڪري پيدا ٿيڻمقامي شاگردن ِ واري اضافي سماجي ڀالئي جي رقم جو حساب هر ڊي ۽ پي ليز جي پيداوار جي حصي جي بنياد تي ڪيو ويندو ۽ ليز واري عالئقي ۾ ۽ ان جي چوڌاري هوندو.
.12جڏهن ته موجود رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ فنڊ هئا ڊرينيج اسڪيمن ۾ استعمال ڪيو ويو ،مختلف تعلقن جي شهرن ۾ ۽ ڪجهه حد تائين ڪجهه ڳوٺن الء نئين ڊسپينسريون .جڏهن ته ،منشيات جي آگاهي ،راندين جي واڌاري ،خاص ضرورتن جي بحالي ۽ الء ڪا به رقم الء اسڪالرشپ جي فراهمي ِ مختلف طور تي معذور ٻارن جي بحالي ۽/يا مقامي شاگردن ِ مختص نه ڪئي وئي آهي.
الء هيٺيون الئننگ ڏني وئي آهي) (زور ڏيڻ ِ
-12اي .هن عدالت کي اهو پڻ ٻڌايو ويو ته ٻڌڻي دوران مٿي ڄاڻايل هدايتن جي حوالي سان وقت بوقت جاري ڪيل هدايتون ۽ هن عدالت پاران الڳاپيل بار ايسوسيئشنز جي نمائندن کان پڇيل سوال تي ته ڇا انهن کي ڪڏهن ان ذريعي ٻڌايو ويو آهي .الڳاپيل ڪميٽي جي سيڪريٽري /ڊپٽي ڪمشنر جي طرفان الء ،جيڪيراء يا تحفظات کي حل ڪرڻ ِ ڪو به نوٽيس ،عوامي ٻڌڻ جي اعالن جي باري ۾ ڪنهن به ِ الء ضلعي جا عام ماڻهو ،۽ خاص طور تي اسڪيم جا سڌو سنئون فائدو وٺندڙن کي هجن .اهڙي مقصد ِ مٿي ڏنل هدايتن موجب مڪمل ڪيل ،شروع ڪيل يا جاري ڪيل اسڪيمن تي ،اسان جي مايوسي ۽ بي الء ،ضلعي گهوٽڪي ۽ ضلعي خيرپور جي بار جي نمائندن اسان کي ٻڌايو آهي ته ،انهن سڀني اعتمادي َء ِ الء ڪڏهن به اهڙو ڪو به اطالع نه مليو آهي .انهن سالن ۾ ،اهڙو رويو متضاد آهي ۽ هدايتن جي ِ ذريعي ڏنل مينڊيٽ جي خالف آهي ،الزمي هدايتن جي اهڙي صريح ڀڃڪڙي ،انهن ڪميٽين جي ڪم جي باري ۾ جلد ڳالهائيندو آهي ۽ ڏوهن آفيسرن جي غير فعالي ۽ غفلت جي باري ۾ ڳالهائيندو آهي، جيڪا ٻي صورت ۾ وڏي بدانتظامي آهي .انهن جو حصو ،هن عظيم قومي سبب ۽ ڳڻتي واري معاملي ۾، ۽ ان کان عالوه ،اهو پڻ سپريم ڪورٽ جي هدايتن جي جان بوجهائي نافرماني ۽ نظرانداز ڪرڻ جي برابر آهي ،جنهن ۾ هن عدالت جي هدايتن سان گڏ.
محمد ابراهيم ٿهيم ( )ibid۽ محمد عاصم پنهور 4جنهن ۾ هيٺ ڏنل مشاهدو ۽ هدايت ڪئي وئي آهي:
.10هتي اهو ذڪر ڪرڻ بيجا نه ٿيندو ته 27.12.2013تي منظور ڪيل وڊيو آرڊر سو موٽو ڪيس نمبر 2013/36052۾ ڄاڻايل درخواست جي طور تي عبدالحڪيم کوسو ايڊووڪيٽ ( PLD 2014 SC ) ،350معزز سپريم عدالت پاڪستان ۾ تيل جي ڳوال ۽ پيداوار (اي اينڊ پي) ۾ مصروف ڪمپنين کان وصول ٿيندڙ سوشل ويلفيئر فنڊز جي ورڇ ۽ استعمال بابت ڪجهه هدايتون جاري ڪرڻ تي راضي ٿي، انهن جي آپريشن جي عالئقن جي ترقي ،ڀالئي ۽ بهتري ڏانهن .تنهن ڪري سنڌ صوبي جي سمورن ضلعن جي جوابدارن/ضلعي انتظاميا جو فرض آهي ته اهي ڄاڻايل فنڊز پنهنجي الڳاپيل ضلعن ۾ رهندڙ الء استعمال ڪن ،جن ۾ ضلع بدين ۽ مٽياري شامل آهن ،جن ۾ مرمتي ڪم ماڻهن جي ڀالئي ۽ بهتري ِ شامل آهن .سرڪاري اسڪولن جي عمارتن جي سار سنڀال
الء سڌريل وڪيل ،سکيل AAG۽ سيڪريٽري اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي .11درخواست ڪندڙن ِ ڊپارٽمينٽ ،حڪومت سنڌ ،ان ڳالهه تي متفق آهن ته مٿي ڏنل پيراگراف 5۾ ڏنل سيڪريٽري پاران عدالت ۾ پيش ڪيل تجويز سنڌ حڪومت کي بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڪندي .۽ سرڪاري اسڪولن جي عمارتن جي موجوده ۽ مستقبل جي انفراسٽرڪچر کي برقرار رکڻ .انهن ان ڳالهه تي به اتفاق ڪيو آهي ته ڄاڻايل تجويز جي حوالي سان هڪ حڪم ،۽ ڪو ٻيو يا وڌيڪ حڪم ،جيئن هي عدالت مناسب ۽ مناسب سمجهي ،منظور ڪيو وڃي .تنهن ڪري ،انهن جي رضامندي سان ،هيٺ ڏنل حڪم منظور ڪيو ويو آهي:
A.هر هڪ مان 25سيڪڙو ( )iضلعي ڊولپمينٽ فنڊ/بجٽii) ( ،بونس پروڊڪشن فنڊ ۽ ( )iiiسوشل ويلفيئر فنڊ ،سنڌ صوبي جي هر ضلعي جي حوالي سان ،حڪومت طرفان مختص ۽ استعمال ڪيو ويندو. الء؛ سنڌ جي صرف الڳاپيل ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي عمارتن جي مرمت ۽ سار سنڀال ِ ب .سنڌ حڪومت ۽ ضلعي نگران ڪميٽي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندي ته مٿين فنڊن جو 25سيڪڙو ،سنڌ الء حڪومت پاران مختص ڪيل ساالنه بجيٽ ۽ ان سان گڏ ٻيا سڀ امداد ،گرانٽ ،فنڊ يا امداد ان مقصد ِ حاصل ڪيل ڪنهن به نوعيت جي حڪومت سنڌ /ضلعي نگران ڪميٽي ،صرف سرڪاري اسڪولن الء استعمال ٿينديون آهن؛ جي عمارتن جي مرمت ۽ سار سنڀال ِ ج .حڪومت سنڌ ۽ ضلعي نگران ڪميٽي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندي ته صرف ايماندار ،قابل اعتماد ۽ قابل آفيسرن کي اهڙي شهرت ۽ بي داغ رڪارڊ رکندڙ آفيسرن کي فنڊن جي انتظام ۽ ڪمن جي نگراني ۽ نگراني ڪرڻ جو ڪم سونپيو وڃي ته جيئن فنڊن جو غلط استعمال ،غلط استعمال نه ٿئي .يا ختم ٿيل؛ D.سنڌ حڪومت ۽ ضلعي نگران ڪميٽي مٿي ڏنل فنڊن جو مناسب حساب ڪتاب هر وقت برقرار رکنديون .سنڌ حڪومت ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندي ته فنڊز /اڪائونٽس جو آڊٽ ٽه ماهي بنيادن تي ڪيو وڃي يعني هر سال مارچ ،جون ،سيپٽمبر ۽ ڊسمبر ۾ چيف سيڪريٽري سنڌ ،سيڪريٽري تعليم سنڌ ۽ اڪائونٽنٽ جنرل سنڌ جي گڏيل نگراني هيٺ؛
4محمد عاصم پنهور بمقابله سنڌ صوبي جو سيڪريٽري تعليم حڪومت سنڌ ڪراچي CLC 2020 [ 1465حيدرآباد بينچ]
E.سنڌ حڪومت ۽ ضلعي نگران ڪميٽي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندي ته فنڊن جو استعمال ۽ ورهاست صوابديدي ،سياسي اثر رسوخ ۽ يا ذاتي پروجئشن ،مفاد يا ڪنهن به نوعيت جي حاصالت جي صوابديدي يا غير معمولي استعمال کان بلڪل آزاد هجي .۽،
F.چيف سيڪريٽري سنڌ ۽ سيڪريٽري تعليم سنڌ کي گڏيل طور تي هدايت ڪئي وئي آهي ته اهي مٿين شرطن جي تعميل رپورٽ هر ٽه ماهي جي آڊٽ جي پندرهن ( )15ڏينهن اندر يعني 15اپريل جي آخري جوالء ،آڪٽوبر ۽ جنوري ،الڳاپيل ٽه ِ ڏينهن تائين هن عدالت کي ٽه ماهي بنيادن تي پيش ڪن .هر سال ماهي جي آڊٽ رپورٽ سان گڏ .تعميل جي رپورٽ هڪ ئي وقت ڪراچي ۾ هن ڪورٽ جي پرنسپل سيٽ تي MIT-IIذريعي ۽ پڻ ايڊيشنل رجسٽرار ذريعي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد ۾ جمع ڪرائي ويندي.
.12آفيس کي هدايت ڪئي وئي آهي ته ان حڪم جي ڪاپي سان گڏ چيف سيڪريٽري سنڌ ،سيڪريٽري الء نوٽيس جاري ڪري 10.12.2019 .13 .تي اسان پاران تعليم سنڌ ۽ اڪائونٽنٽ جنرل سنڌ کي تعميل ِ اعالن ڪيل مختصر حڪم جا سبب پيش ڪيا ويا آهن ،جن ۾ ٻنهي ڌرين جي رضامندي سان انهن درخواستن جي اجازت ڏني وئي هئي.
اهڙي طرح ،هن عدالت ،غالم حسين 5جي ڪيس ۾ ،جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي روزگار بابت تڪرار PCAمعاهدن تي عمل ڪرڻ جي هدايت سان 24.09.2019 ،جي حڪم جي ذريعي ۽ هيٺ ڏنل مشاهدو ڪيو؛ -
.7پهرين ،فوري درخواست جي برقرار رکڻ جو سوال حل ٿيڻ جي ضرورت آهي .اهڙن ڪيسن ۾ جتي بنيادي حقن جي نفاذ جي حوالي سان عوامي اهميت جو سوال هجي ،هن عدالت طرفان آرٽيڪل 199۾ ذڪر ڪيل نوعيت جي هدايت سان مناسب حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو .موجوده ڪيس ان عالئقي ۾ آء-ڪمپني تيل جي ڳوال جا رهندڙ ماڻهن جي ڀالئي جي مسئلي سان تعلق رکي ٿو جتي جوابدار-اي اين ِ دعوي ڪئي آهي ته هو ضلعي ڄامشوري جي گيس فيلڊ واري عالئقي ٰ ڪم ڪري ٿي .درخواستگذارن آء قانون ۽ پيٽروليم رعايت واري معاهدي جي جا رهواسي آهن .في درخواست ڪندڙ ،جوابدار-اي اين ِ شرطن ۽ شرطن جي خالف ورزي ڪري رهيو آهي ،جن تي هنن پاڪستان حڪومت سان عمل ڪيو هو ،جنهن تحت هو ماحولياتي آلودگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ،مقامي ماڻهن کي روزگار ۽ گئس جي سهولت فراهم ڪرڻ جا پابند آهن .عالئقي جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ،جهڙوڪ روڊ ،اسڪول ،اسپتالون ۽ الء ،آئين مقامي ماڻهن جي بهتري .مٿين حقن جي تقدس ۽ اهميت کي نظر ۾ رکندي ۽ انهن جي حفاظت ِ آرٽيڪل c) ()1(199جي لحاظ کان هڪ خاص ۽ خاص ميکانيزم مهيا ڪري ٿو ،جنهن جي باوجود هاء ڪورٽن جا اختيار آهن( )1( .الف) ۽ (ب) ان کي هڪ غير معمولي اختيار عطا آرٽيڪل 199تحت ِ ڪيو ويو آهي "ڪنهن به شخص کي هدايتون ڏيڻ الء هڪ حڪم ڏيڻ ،وغيره ،جيئن ته حصو II-جي الء مناسب هجي" .۽ آئين جي آرٽيڪل )2(199جي مطابق ،باب I۽ II باب I۾ ڏنل بنيادي حقن جي نفاذ ِ هاء ڪورٽ ۾ وڃڻ جو حق ختم نه ڪيو ويندو. الء ِ پاران ڏنل بنيادي حقن مان ڪنهن به الڳو ڪرڻ ِ قانون جي مٿي ذڪر ڪيل تجويز جي روشني ۾ ،فوري درخواست قابل برقرار آهي ۽ قابليت جي بنياد تي ٻڌي ۽ فيصلو ڪري سگهجي ٿو.
5غالم حسين بمقابله فيڊريشن آف پاڪستان؛ 2014جو CP No.D-5561اڻ ڄاڻايل، ()http://43.245.130.98:8056/caselaw/view-file/MTQwMzkxY2Ztcy1kYzgz .8بنيادي طور تي ،موجوده معاملو عوامي اهميت جو آهي ۽ سڌو سنئون گئس فيلڊ ايريا جي ماڻهن جي بنيادي حقن سان تعلق رکي ٿو ،خاص طور تي جيڪي آئين جي آرٽيڪل 9۽ 14۾ ضمانت ڏنل آهن.
سماجي ڀالئي ،روزگار ،تربيت ،پيداوار بونس ۽ رائلٽي جي سربراهن جي پابند سماجي ڀالئي جون ذميواريون مسلسل پيٽروليم پاليسين تحت پيدا ٿيون ،پيٽروليم پاليسي 2012هن وقت فيلڊ ۾ آهي.
الء الڳ .9اسان ڏٺو آهي ته الڳاپيل وفاقي وزارت /جوابدار نمبر 01سوشل ويلفيئر فنڊز جي استعمال ِ هدايتون جاري ڪيون آهن ۽ سنڌ حڪومت اهي هدايتون اختيار ڪيون آهن .معزز سپريم ڪورٽ ( 28.10.2013سپرا) جي فيصلي جي پيراگراف 19,20۽ 21۾ الڳاپيل ضلعن ۽ تعلقن/تعلقن جي مٿين مسئلن کي حل ڪيو آهي ۽ معزز سپريم ڪورٽ جي هدايتن تي عمل جاري آهي ۽ ان کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي .جوابدارن .مٿين ڳالهين کي نظر ۾ رکندي ،اسان کي اهو ڏسڻو پوندو ته ڇا مٿي ڄاڻايل معاملي ۾ سپريم ڪورٽ جي هدايتن تي عمل ڪيو ويو آهي يا ٻي صورت ۾.
B.اهو آهي ته ،موجوده ڪارروائي مان پيدا ٿيندڙ هڪ ٻيو ،اڃا اهم پاسو آهي موسمياتي تبديلي ۽ صنعتي ڪمن جا اثر ۽ اهڙن ادارن تي پابنديون .تيل ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين پاران ڳوال جي سرگرمين جا نتيجا اهم ماحولياتي اثر پيدا ڪري سگهن ٿا ،جهڙوڪ ،رهائش جي تباهي .ڳوال جي سرگرمين ۾ اڪثر ڪري زمين کي صاف ڪرڻ ،رستا تعمير ڪرڻ ،۽ کوهه کوٽڻ شامل آهن ،جيڪي مختلف نسلن جي رهائش جي تباهي جو سبب بڻجن ٿا .اهو ماحولياتي نظام کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ خطرناڪ ٻوٽن ۽ جانورن جي بقا کي خطرو ڪري سگهي ٿو.
ج .تحقيق جي سرگرمين ۾ ڪيميڪل جو استعمال ۽ گندي پاڻي جو نيڪال شامل ٿي سگهي ٿو ،جيڪو آس پاس جي پاڻي َء جي ذريعن کي آلوده ڪري سگهي ٿو ۽ هن عدالت کي مليل رپورٽن مطابق ،سنڌو درياهه ۽ خطرناڪ وهڪرن جي متعلق ڪنهن ٻئي ڪيس جي ٻڌڻي دوران .صنعتي پاڻي جو فضول سواء سڌو سنڌو درياهه ۾ اڇاليو پيو وڃي .ان کان عالوه ،ڊرلنگ يا ِ ڪنهن به قسم جي ٽريٽمينٽ کان نقل و حمل جي دوران ڦاٿل يا ليڪ پڻ پاڻي جي جسم ۾ تيل يا خطرناڪ مواد ڇڏيا ويندا آهن ،جيڪي آبي زندگي کي نقصان پهچائيندا آهن ۽ پاڻي جي معيار کي متاثر ڪن ٿا ،اهي ڳوال سرگرميون آلودگي خارج ڪن ٿيون جهڙوڪ ميٿين ،هڪ طاقتور گرين هائوس گيس ،۽ غير مستحڪم نامياتي مرکبات ) (VOCs).ماحول ۾ .اهي اخراج هوا جي آلودگي ۾ حصو وٺندا آهن ،جيڪي انساني صحت تي خراب اثر ۽ موسمياتي تبديلي ۾ حصو وٺندا آهن .ڳوال جي سرگرمين مان فوسل ايندهن کي ڪڍڻ ۽ ساڙڻ، بنيادي طور تي گرين هائوس گيس جي اخراج ۾ حصو وٺندا آهن
اء آڪسائيڊ .اهي صنعتي اخراج آبهوا جي تبديلي جا اهم محرڪ آهن ۽ گلوبل وارمنگ ۾ ڪاربان ڊ ِ حصو وٺن ٿا ،جنهن جي ڪري مختلف ماحولياتي اثرن جهڙوڪ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ،موسم جي بدليل نمونن ،۽ ماحولياتي نظام ۾ خلل پوي ٿو .تيل ۽ گئس جي نقل و حمل جي ڳوال واري سرگرميون اسپل ۽ حادثن جو خطرو پيش ڪن ٿيون .تيل جا رسڻ سامونڊي زندگي ،ساحلي ماحوليات ،۽ متاثر عالئقن تي ڀاڙيندڙ برادرين جي معيشت تي تباهي وارا اثر ڪري سگهن ٿا .تنهن ڪري ،اهو ضروري آهي ته تيل ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين الء ماحولياتي ذميوار عملن کي ترجيح ڏيڻ ،پائيدار ٽيڪناالجي کي اپنائڻ، ۽ محتاط منصوبابندي ،نگراني ،۽ ريگيوليٽري معيارن تي عمل ڪندي امڪاني اثرات کي گهٽائڻ .اضافي طور تي ،صاف ۽ قابل تجديد توانائي جي ذريعن ڏانهن منتقلي توانائي جي پيداوار جي مجموعي ماحولياتي اثر کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.
-12ڊي .اهو ،موجوده صنعتي ادارن جي ماحولياتي اثر جي اهميت کي رد نه ٿو ڪري سگهجي ۽ اهڙي اهم پاسو کي تمام محتاط ۽ مستند نموني سان ڊيل ڪيو ويو آهي ،سپريم ڪورٽ طرفان ،هڪ تازي رپورٽ ڪيل فيصلي ۾D.G. " ،خان سيمنٽ ڪمپني لميٽيڊ جو 6ڪيس ۽ پيراگراف 18 ،17 ،16 ،15 الء پيش ڪيا ويا آهن ۽ اميد آهي ته الڳاپيل ۽ 19ان حوالي سان اهم آهن ،اهي ئي هدايتون طلب ڪرڻ ِ الڳاپيل سرڪاري کاتن ۽ تيل ۽ گئس جي ڳوال واري اداري طرفان سختي سان عمل ڪيو ويندو. ڪمپنيون ،خط ۽ روح ۾ ،جيڪي هيٺ ڏنل مهيا ڪن ٿا؛
“ .15درخواستگذار جي وڪيل پاران سخت دليل ڏيندي چيو ويو ته درخواستگذار ڪمپني موجوده سيمينٽ پالنٽ کي وڌائڻ جي تجويز ڏئي ٿي ،نئون ”زيرو واٽر“ ٽيڪناالجي وارو سيمينٽ پالنٽ لڳايو وڃي .بهرحال ،رڪارڊ تي ڪو به ثبوت موجود ناهي ته دعوي قائم ڪرڻ الء نئين سيمينٽ پالنٽ
ٽيڪناالجي 'زيرو-واٽر' آهي يا حقيقت اها آهي ته درخواست ڪندڙ هن وقت پاڻي جي استعمال کان سواء سيمينٽ ٺاهي رهيا آهن .جڏهن ته درخواستگذار طرفان شامل صالحڪارن به اهو نه چيو ته سيمينٽ سواء هلي سگهن ٿا .ان جي ابتڙ ،درخواستگذار جي موقف موجب ۽ ڊي ِ پالنٽ پاڻي استعمال ڪرڻ کان جي ،اي پي اي ،پنجاب طرفان تصديق ڪئي وئي آهي ،درخواست ڪندڙ هن وقت 6برساتي پاڻي جي الء پاڻي محفوظ تال َء ۽ ٻن واٽر ٽينڪن کي استعمال ڪري رهيو آهي ته جيئن سيمينٽ پالنٽ ۾ استعمال ِ ڪيو وڃي .اسٽوريج ٽينڪن ۽ تال َء جي تعمير جو هي عمل اهو ظاهر ڪري ٿو ته پاڻي سيمينٽ پالنٽ الء ضروري آهي ،اهو ذڪر نه ڪرڻ گهرجي ته تال َء ۽ اسٽوريج ٽينڪن جي ترقي آبي پاڻيکي هالئڻ ِ جي ٻيهر چارج ۽ ڀرڻ جي شرح کي وڌيڪ محدود ڪري ٿي جيڪا مقامي رهائش سميت برقرار رکڻ الء پاڻي جي فراهمي جي سطح کي بحال الء آهي .فطرت ،آبادي ،معيشت جي زراعت ۽ ڪٽاس راج ِ ِ ڪرڻ ۾ مدد
6ڊي جي خان سيمينٽ ڪمپني لميٽيڊ بمقابله حڪومت پنجاب SCMR 834 2021 الء مرڪزي حيثيت رکي ٿي ۽ شايد اهو وڌيڪ پمپنگ کان پاسو ڪندي اوائيٽيشن .زراعت انساني بقا ِ الء سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ آهي .هائيڊروولوجيڪل چڪر انساني ادارو آهي جيڪو آبهوا جي تبديلي َء ِ ساڳئي طرح گلوبل وارمنگ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان آهي ،زراعت ۽ جانورن جي شعبن جي ضرورت آهي ،خاص طور تي برسات تي مشتمل عالئقن ۾ ،موسمياتي تبديلين کي ترتيب ڏيڻ الء .ورلڊ واٽر فورم، ٺهرايو
پاڻي جي انصاف جو تصور 30 ،جو اعالن ڪيو ويو آهي ته رياست کي سڀني آبي وسيلن جي سنڀال ڪرڻ گهرجي ،۽ انهن کي تحفظ ڏيڻ گهرجي ،انهن جي الڳاپيل ماحولياتي ڪمن سان گڏ ،موجوده ۽ ايندڙ نسلن جي فائدي الء ،۽
زمين ۽ پاڻي جي وچ ۾ ويجهي الڳاپن جي ڪري ۽ آبي وسيلن جي ماحولياتي ڪمن جي ڪري ،پاڻي جي وسيلن يا زمين کي استعمال ڪرڻ جو حق يا دلچسپي رکندڙ ڪنهن به شخص جو فرض آهي ته هو آبي وسيلن جي ماحولياتي افعال ۽ سالميت کي برقرار رکي .الڳاپيل ماحولياتي نظام .پاڻي سان الڳاپيل تڪرارن جي حل ۾ احتياطي اصول تي عمل ڪيو وڃي .پاڻي ،انساني صحت يا ماحول کي سنگين يا ناقابل واپسي نقصان جي خطرن جي موجودگي يا حد جي حوالي سان سائنسي غير يقيني يا پيچيدگي جي باوجود ،ججن کي الزمي حفاظتي قدمن کي برقرار رکڻ يا حڪم ڏيڻ گهرجي ،بهترين دستياب سائنسي ثبوتن جي حوالي سان dubio pro natura .۾ اصول سان مطابقت ،غير يقيني صورتحال جي صورت ۾ ،پاڻي ۽ ماحولياتي تڪرارن کي عدالتن کان اڳ حل ڪيو وڃي ،۽ قابل اطالق قانونن جي تشريح ڪئي وڃي ،هڪ طريقي سان پاڻي جي وسيلن ۽ الڳاپيل ماحولياتي نظام کي تحفظ ۽ تحفظ ڏيڻ الء .پاڻي ۽ پاڻي سان الڳاپيل ڪيسن جي فيصلي ۾ ،ججن کي الزمي ۽ الزمي الڳاپو جو خيال رکڻ گهرجي ته پاڻي جو ماحول ۽ زمين جي استعمال سان آهي ،۽ انهن ڪيسن کي الڳ الڳ يا صرف پاڻي جي شعبي واري معاملي جي طور تي فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي .پاڻي جو انصاف ان ڳالهه جي تعريف جي ضرورت آهي ته پاڻي جي بحران جو ڪو به آسان ،سادو يا اڪيلو حل نه آهي ۽ پاڻي جي مسئلن کي رڳو الء وسيع تر تسليم ڪرڻ جي ضرورت آهي ته ٽيڪنيڪل حل ذريعي حل نه ٿو ڪري سگهجي پر ان ِ اهي هڪ ئي وقت ماحولياتي ،سياسي ۽ سماجي مسئال آهن.
.18ناڪاري عالئقي جي نزاکت کي به موسمياتي تبديلي جي وسيع تناظر ۾ جانچڻ جي ضرورت آهي. اسان جي عدالتن ۾ شروعاتي طور تي ماحولياتي مسئال مقامي جاگرافيائي مسئال هئا ،چاهي اهو هوا جي آلودگي هجي ،شهري رٿابندي هجي ،پاڻي جي کوٽ هجي ،ٻيلن جي کوٽ هجي يا شور جي آلودگي هجي. الء هڪ سنگين موسمي تبديلي َء جيپر هاڻي موسمي تبديلي َء جو انهن مسئلن تي اثر پيو آهي .پاڪستان ِ خطرن مان هڪ آهي وڌندڙ گرمي پد جنهن جي نتيجي ۾ گرمي ۽ پاڻي جي دٻاء واري صورتحال ۾ اضافو ٿئي ٿو ،خاص ڪري خشڪ ۽ نيم خشڪ عالئقن ۾ ،جنهن جي ڪري زرعي پيداوار ۾ گهٽتائي اچي ٿي .خاص طور تي ،سالٽ رينج هڪ خشڪ آبهوا آهي جنهن جي خاصيت پاڻي جي کوٽ آهي. اسان جي قومي موسمياتي تبديلي جي پاليسي 2012جي مطابق پاڪستان کي ترقي جي رستي تي جاري الء ،سڀ کان وڌيڪ فوري ۽ ضروري ڪم اهو آهي ته هو پاڻ کي موسمياتي تبديلين جي موافقت رکڻ ِ ال ِء تيار ڪري .ملڪ ماحولياتي تباهي َء جو وڏو سماجي ۽ اقتصادي خرچ برداشت ڪري رهيو آهي،
اهو عالمي سطح تي گذريل 20سالن ۾ موسمياتي تبديلي َء کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ڏهن ملڪن ۾ شامل آهي ۽ 0.53سيڪڙو في يونٽ جي ڊي پي گهٽائي چڪو آهي 3792.52 ،ملين آمريڪي ڊالرن جو معاشي نقصان برداشت ڪيو آهي ۽ 152سيڪڙو شاهديون آهن1999 .ع کان 2018ع تائين انتهائي الء پاڻي، موسمي واقعا .صرف مناسب موافقت جي قدمن کي ترتيب ڏيڻ ۽ الڳو ڪرڻ سان ئي ملڪ ِ خوراڪ ۽ توانائي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ ممڪن ٿيندو .پاليسي جو مقصد ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ آهي ته موسمياتي تبديلي کي معيشت جي معاشي ۽ سماجي طور تي ڪمزور شعبن ۾ مرڪزي ڌارا ۾ شامل ڪيو وڃي ۽ پاڪستان کي موسمياتي لچڪدار ترقي ڏانهن وٺي وڃي .نوٽيفڪيشن ،ڪيس جي موجوده حقيقتن ۾ ،هڪ موسمياتي لچڪدار قدم آهي ۽ قومي موسمياتي تبديلي جي پاليسي ۽ آئين سان گڏ قدم آهي.
.19موسمياتي تبديلي َء جو ٻيو اهم پاسو بين االقوامي انصاف ۽ موسمياتي جمهوريت جي ضرورت آهي. الء هتي نه آهن .مستقبل الميو اهو آهي ته سڀاڻي جون نسلون پنهنجي وراثت جي هن لٽڻ کي چيلينج ڪرڻ ِ جي نسلن جي وڏي خاموش اڪثريت ڏني وئي آهي
بي طاقت ۽ آواز جي ضرورت آهي .هن عدالت کي ياد رکڻ گهرجي ته ان جا فيصال به هن ملڪ جي ايندڙ نسلن جي حقن تي ٻڌل آهن .اهو پاڻ کان سوال ڪرڻ ضروري آهي؛ ايندڙ نسل اسان ڏانهن ڪيئن الء ڪهڙو ورثو ڇڏينداسين؟ هي ڪورٽ ۽ سڄي دنيا جون عدالتون اسان جي پوئتي ڏسندا ۽ اسان انهن ِ نسل ۽ ايندڙ نسلن تي موسمياتي تبديلي َء جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿيون .اسان جي قلم ۽ فقهي فڪر جي ذريعي ،اسان کي پنهنجي ايندڙ نسلن کي موسمياتي تبديلي جي غضب کان هٽائڻ جي ضرورت آهي ،هر وقت موسمي انصاف کي برقرار رکندي .جمهوريت ،دنيا ۾ ڪٿي به قانون جي بجاء؛ جيڪو ِ حڪمراني تي ٻڌل آهي ،جنهن جو بنيادي مطلب آهي حق تي ٻڌل قانون جي حڪمراني جي اخالقيات ،انصاف ۽ انساني حقن جي بنيادي قدرن جي ضمانت ڏئي ٿو ،انهن ۽ سماج جي ٻين ضرورتن پوء ،جمهوريتن کي نئين سر ترتيب ڏيڻو پوندو آهي جي وچ ۾ مناسب توازن سان .آبهوا جي تبديلي َء کان ِ ته جيئن وڌيڪ موسمياتي لچڪدار بنجي ۽ قانون جي حڪمراني جي بنيادي اصول کي آبهوا جي تبديلي َء الء تڪڙي ضرورت کي تسليم ڪرڻ گهرجي .دنيا ۽ اسان جي ايندڙ نسلن کي موسمياتي کي منهن ڏيڻ ِ الء مضبوط جمهوريتن کي موسمياتي جمهوريتون هجڻ گهرجن. تبديلي َء جي هٿان نوآبادي ٿيڻ کان بچائڻ ِ اسان جي آئين جي تحت جمهوريت جي اڳوڻي آئيني قدر اثر انداز ۾ آبهوا جمهوريت آهي ،جيڪڏهن اسان چاهيون ٿا ته اسان جي آئين ۽ بنيادي حقن کي آئين جي تحت ضمانت ڏني وئي آهي پاڻ کي ۽ اسان جي ايندڙ نسلن الء .جينين بينيوس جو مشورو ڏنو ويو آهي ته اسان فطرت جي 3.8بلين سالن جي ارتقا مان سکندا آهيون .اهو ڪيئن آهي ته ٻين نسلن 10,000يا وڌيڪ نسلن تائين زندهه رهڻ ۽ ترقي ڪرڻ سکيو آهي؟ خير ،اهو ان جڳهه جو خيال رکڻ سان آهي جيڪو انهن جي اوالد جو خيال رکندو ،ماحولياتي نظام جي اندر رهڻ سان ،جنهن ۾ اهي شامل آهن ،اهو ڄاڻڻ سان ته آستين کي خراب نه ڪرڻ .اسان کي سيارو گهر جي بحالي ۽ مرمت ۽ سنڀال ڪرڻ گهرجي جيڪو اسان جي اوالد جو خيال رکندو .اسان جي ٻارن ،۽ اسان جي ٻارن جي ٻارن الء ،۽ جيڪي اڃا تائين اچڻ وارا آهن ،اسان کي پنهنجي دريائن ۽ جبلن سان پيار ڪرڻ گهرجي ۽ فطرت جي ڊگهي ۽ زندگي ڏيڻ واري چڪر سان ٻيهر ڳنڍڻ گهرجي .اسان وٽ ماحولياتي تحفظ ۽ ترقي جي وچ ۾ ڪوبه تڪرار ناهي ڇو ته اسان جو جواب پائيدار ترقي هوندو .پائيدار سواء مستقبل جي ِ ترقي جو مطلب آهي ترقي جيڪا موجوده نسل جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ کان نسلن جي انهن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ جي صالحيت سان سمجهوتو ڪري ٿي ۽ اهو اسان جي سماجي ۽ معاشي انصاف جي آئيني قدرن سان گڏ قدم آهي.
-12اي .موسمي تبديلي َء ۽ ان جي اثرن بابت به اها ئي ڄاڻ
عوام جي بنيادي حقن تي ،سپريم ڪورٽ جي هڪ تازي فيصلي ۾” ،راجا ظهور احمد ڪيس “7۾، پيراگراف نمبر 8کان 12۾ پڻ ٻيهر ورجايو ويو آهي ۽ پيش ڪيو ويو آهي.
.8پاڪستان سڀ کان وڌيڪ ڪمزور ملڪن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ موسمياتي تبديلي َء کان سخت متاثر ٿيو آهي ،جيتوڻيڪ گرين هائوس گيسز ( )GHGs۾ ان جو حصو نه هجڻ جي برابر آهي .قومي
7راجا ظهور احمد بمقابله ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي SCMR 1411 2022
موسمياتي تبديلي جي پاليسي 2012هن وجودي خطري جي سنگينيت کي واضح ڪيو .موسمياتي لچڪدار ترقي ۽ موافقت 9هن پاليسي دستاويز جو مرڪز هو ،جيتوڻيڪ عالمي برادري َء جي هڪ ذميوار ميمبر جي حيثيت سان ،گهٽتائي 10ڪوششن کي به اهميت ڏني وئي هئي .تنهن هوندي به ،پئرس موسمياتي معاهدي 2015کان پوء ،پاڪستان پنهنجي موسمياتي پاليسي کي اپڊيٽ ڪيو آهي ۽ قومي موسمياتي تبديلي پاليسي 2021جو ڌيان هڪجهڙائي ۽ تخفيف تي رکيو ويو آهي ،فطرت تي ٻڌل حلن تي زور ڏنو ويو آهي .اهڙن حلن ۾ شامل آهن سبزي جي احاطي جي توسيع ،ساحلي وسيلن جو انتظام ،۽ مينگروو ۽ قدرتي ريف ماحولياتي نظام جو تحفظ .انفراسٽرڪچر جي بنياد تي حل شامل آهن آبهوا- پروفنگ انفراسٽرڪچر ،جنهن ۾ طوفان جي نيڪال جو نظام ،پاڻي جي فراهمي ۽ عالج جا پالنٽ شامل آهن ،انهي سان گڏ توانائي جي حفاظت يا منتقلي يا سولڊ ويسٽ مئنيجمينٽ جون سهولتون .ڪجهه ساحلي شهرن کي شايد بنيادي ڍانچي جي ترقي ،تحفظ ۽/يا بحالي َء جي رٿابندي ڪرڻ جي ضرورت پوي ٿي جيڪا سمنڊ جي سطح ۾ اضافو سان الڳاپيل آهي.
الء اسان جو قومي ردعمل ،ٻين سان گڏ ،مسلسل جديد ۽ سمارٽ ”مطابقت“ حڪمت .9آبهوا جي تبديلي ِ عملين کي ترقي ڪرڻ آهي .اسان جي موافقت جي موسمياتي تبديلي جي حڪمت عملي جي ضرورت آهي ته پاڪستان ۽ ان جا سرڪاري ادارا موسمياتي لچڪدار پاليسيون ٺاهي ۽ ان جي فيصلن کي استحڪام تي آرام ڪن .اسان جو انفراسٽرڪچر ايترو مضبوط هجڻ گهرجي ته جيئن موسمياتي تبديلين کي منهن ڏئي سگهي ،مثال طور ،وڏي برسات ،ٻوڏ ،زلزلي ۽ ٻين انتهائي موسم .آبهوا جي تبديلي َء جي خطرناڪ نشانين ڏانهن اکيون بند ڪرڻ اسان کي هڪ اهڙي دنيا ڏانهن ڌڪي ڇڏيندو جيڪا شايد بنيادي انساني قدرن کي برقرار رکڻ جي قابل نه رهي .اهو اسان جي بنيادي جسماني ۽ وڏين سماجي ضرورتن تي اثر انداز ٿي سگهي ٿو جنهن ۾ توانائي ،پاڻي ۽ کاڌو استعمال ڪرڻ ،گڏوگڏ رهائش ،سفر ۽ مواصالتي صالحيتون شامل آهن .اهو شڪ آهي ته اسان جي شروعاتي ڳوٺن جي رٿابندي ڪندڙ آبهوا جي لحاظ کان هالئي رهيا هئا .بهرحال ،آبهوا الزمي آهي ،آبهوا جي تبديلي َء جي نتيجي ۾ ،شهري رٿابندي ۽ ڊيزائن جو بنيادي عنصر بڻجڻ گهرجي .سڀني قسمن جي شهرن ۾ موسمياتي لچڪدار ترقي ماڻهن جي خوشحالي کي بهتر بڻائڻ ۽ مستقبل جي نسلن جي زندگي جي موقعن کي وڌائڻ الء اهم آهي .موسمياتي عنصر کي سواء شهري اسڪيم ۾ ماسٽر پالن ۾ ڪا به تبديلي نقصانڪار ثابت ٿيندي. ِ حساب ۾ رکڻ کان
” .10شهر جو حق“ جو تصور شهر جي متبادل تصورن کي بيان ڪرڻ ۽ شهري برابري ۽ سماجي الء هڪ عام فريم ورڪ بڻجي ويو آهي .اهو انصاف سان الڳاپيل مسئلن تي مطالبن جي ميزباني ڪرڻ ِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي شهري حڪمراني ،منصوبابندي ،۽ بجيٽ کي وڌيڪ حصو وٺندڙ ۽ شامل ڪرڻ الء .شهر جو حق سڀني تسليم ٿيل بين االقوامي انساني حقن تي منحصر آهي؛ ۽ ان جو تصور هڪ الزمي نظريي تي مبني آهي ،جنهن ۾ سول ،سياسي ،معاشي ،سماجي ،ثقافتي ۽ ماحولياتي حق شامل آهن جيڪي بين االقوامي انساني حقن جي معاهدي ۾ شامل آهن.
.11شهرن تي موسمياتي تبديلي َء جو اثر ،ان جي رهاڪن تي اثر پوي ٿو ۽ انهن جي زندگي َء ،عزت ۽ جائداد جي بنيادي حقن تي ،جيڪي آئين جي آرٽيڪل 18 ،14 ،9۽ 23تحت ضمانت ڏنل آهن ،اسالمي جمهوريه پاڪستان .1973 ،شهري زندگي ۾ ،آبهوا جي تبديلي ڪنهن شخص جي زندگي جي معيار کي خراب ڪري سگهي ٿي ،ان جي وقار کي نقصان پهچائي سگهي ٿي ۽ ان کي پنهنجي ملڪيت يا حق کان محروم ڪري سگهي ٿي.
شهري ترقي جي اختيارين جي پاليسي فيصلن ۾ موافقت ،آبهوا جي لچڪ 15۽ استحڪام کي شامل ڪرڻ ،ماڻهن جي الء ضروري آهي ۽ ان ڪري پاڪستان جي ماڻهن جي بنيادي انساني حقن جو هڪ الزمي بنيادي حقن کي حقيقت ۾ آڻڻ ِ حصو بڻجن ٿا .آبهوا جي تبديلي جي سخت وجودي خطري جي منهن ۾ ،موافقت ،موسمياتي لچڪ ۽ استحڪام هڪ آئيني ضرورت ۽ هڪ وڏي آئيني ذميواري جو ڪردار ادا ڪري ٿو.
. 12اسان جي شهري ترقي جي اختيارين کي يقيني بڻائڻ جي ضرورت آهي ته انهن جي شهري ترقياتي منصوبن تي غور ۽ حمايت ڪن ،موافقت ،موسمياتي لچڪ ۽ استحڪام .ماسٽر پالن يا اسڪيم ۾ ترميم يا ترميم جي تجويز پيش ڪرڻ کان اڳ يا ڪو نئون ڊولپمينٽ پالن يا اسڪيم تجويز ڪرڻ کان اڳ ،شهري ترقي جي اختيارين کي موسمياتي تبديلي جي زاويي تي سنجيدگي سان غور ڪرڻ جي ضرورت آهي .
.F-12اهڙي طرح موجوده درخواستن مان پيدا ٿيندڙ مسئال ،جن کي سپريم ڪورٽ پاران ڏنل هدايتن جي نظر ۾ حل ڪيو ويو آهي ،عبدالحڪيم کوسو ،ibid ،اڳتي وڌائڻ ۽ بنيادي مقصد حاصل ڪرڻ ۾ مدد ۾ جيئن اسالمي جمهوريه جي آئين ۾ مهيا ڪيل آهي .پاڪستان ،1973 ،جيڪو پاڻ ۾ هڪ مڪمل ضابطو آهي .جيئن ته آرٽيڪل 158۾ زور ڏنو ويو آهي ته الء ان عالئقي جي مقامي رهواسين کي جتان تيل الء ضروري آئيني گهرج فراهم ڪرڻ ِ ضروري آئيني گهرج مهيا ڪرڻ ِ ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنيون قدرتي گئس يا تيل ڪڍي رهيون آهن ۽ اسان ان کي مناسب سمجهون ٿا.سڀ کان پهريان الء ،جيئن ان ۾ غور ڪيو ويو آهي ،هن ريت:
الء ٻيهر پيش ڪرڻ ِ ان کي آسان سمجهڻ ِ
آرٽيڪل -:158قدرتي گئس جي ضرورتن جي ترجيح؛ اهو صوبو جنهن ۾ قدرتي گئس جو هڪ کوهه موجود آهي ،ان کي پاڪستان جي ٻين حصن تي اوليت حاصل هوندي ،ان کوهه جي گهرج پوري ڪرڻ ۾ ،واعدن جي تابع.۽ ذميواريون ،جيئن شروع ٿيندڙ ڏينهن تي“.
12-Gمٿي ڄاڻايل سادي پڙهڻ مان ،اهو ظاهر ٿئي ٿو ته ان جي ضرورت ناهي عميق تشريح يا غور ويچار ۾ ،جيئن ته اهو هڪ غير واضح آهي آئيني شق ،جيڪا واضح طور تي فرض ڪري ٿي ته ان صورت ۾ قدرتي گئس جي ڳوال، معدنيات ۽ تيل جي مقابلي ۾ ،جنهن صوبي ۾ هڪ کوهه آهي ،ان کي پاڪستان جي ٻين حصن تي ترجيح ڏني ويندي ،ان خاص صوبي ۾ موجود کوهه جي کوٽائي جي ضرورت پوري ڪرڻ ۾“ .ان جي باوجود ،انتهائي افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته رياست به قدرتي وسيلن جي آباديء جي وچ ۾ منصفاڻي ورڇ ۾ مٿين واجبي آئيني شقن تي عمل ڪرڻ ۾ بُري طرح ناڪام وئي آهي .جيتوڻيڪ هي آرٽيڪل مڪمل حق نٿو ڏئي ،ڇاڪاڻ ته اهو ڪجهه شرطن سان مشروط آهي ،پر ساڳئي وقت ،ان حقيقت کان به انڪار نه آهي ته ،سنڌ سميت صوبا ،جيڪي گئس جي پيداوار ۾ اڪثريت جو حصو آهن ،اهي آهن. زندگي جي اهڙي بنيادي ضرورت (قدرتي گيس) جي فراهمي کان محروم آهن .جڏهن ته ،ڪارروائي دوران ،اسان کي ڄاڻايو ويو آهي ۽ درخواست ڪندڙن جي وڪيلن طرفان تصديق ڪئي وئي آهي ته درخواست ڪندڙن جا ڳوٺ ۽ سوين نوعيت وارا ڳوٺ ،جيتوڻيڪ اڌ ڪلوميٽر کان به گهٽ ۾ گهٽ آهن ،جتي قدرتي گئس جون اهڙيون پائيپ الئينون آهن. الء قدرتي گئس مان گذري رهيا آهن ۽ ان ۾ حصو ڏئي رهيا آهن ،انهن کي اهڙي حق کان محروم ملڪ جي باقي حصن ِ رکيو ويو آهي ،جنهن جي ٻي صورت ۾ 1973ع جي آئين جي آرٽيڪل 158۾ ضمانت ڏنل آهي .آئيني آئيني حقن ۽ فرضن جو غلط استعمال ،جنهن جي ضمانت ڏني وئي آهي ،رياست جي معاملن بابت جلد ڳالهائي ٿو ۽ وڌيڪ وضاحت جي ضرورت ناهي ،تنهنڪري ،اسان اهو مناسب سمجهون ٿا ۽ هدايت ڪريون ٿا ته عبدالحڪيم کوسو ،سپرا ،جي ڪيس ۾ ڏنل حڪمن تي سختي سان عمل ڪيو وڃي .ان جي خط ۽ روح ۾ عمل ۽ عمل ڪيو.
-12ايڇ .ان کان عالوه ،آرٽيڪل -A 25جي حوالي سان ،جنهن ۾ رياست سڀني کي مفت تعليم مهيا ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ،ان حوالي سان هتي اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته پاڪستان ۾ سڀني الء مفت تعليم کي يقيني بڻائڻ ،هڪ اهم مقصد الء زبردست ۽ مسلسل ڪوششن جي ضرورت آهي .جڏهن ته رياست طرفان ڪجهه اڳڀرائي ڪئي وئي آهي ، .جنهن ِ آهي ،پر اڃا به ڪجهه اهم عالئقن کي منهن ڏيڻ الء چئلينج موجود آهن .جڏهن ته ،تقسيم ۾ شفافيت ۽ حڪومت پاران تعليم الء مختص ڪيل فنڊن جي خرچ سان گڏ تيل ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين جي ذريعي پيدا ٿيندڙ ان جي مقامي عالئقن الء ضروري آهي .تنهن ڪري ،هڪ ميکانيزم تيار ڪيو جي ڳوال ۾ احتساب ۽ منصفانه ورڇ ۽ استعمال کي يقيني بڻائڻ ِ وڃي جيڪو فنڊن جي خرچ ۾ شفافيت حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو ،جنهن کي خاص ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي، ۽ هيٺ ڏنل طريقي سان حاصل ڪري سگهجي ٿو ): (iقانوني فريم ورڪ :واضح قانوني هدايتون ۽ ضابطا قائم ڪرڻ جيڪي مينڊيٽ آهن .فنڊن جي تقسيم ۽ خرچ ۾ شفافيت .هن ۾ شامل ٿي سگهي ٿو مالي معلومات جي افشا ڪرڻ ،رپورٽنگ جي گهرج ،۽ غير تعميل الء ڏنڊ ). (iiآمدني جي حصيداري جا معاهدا :تيل ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين ۽ مقامي برادرين يا حڪومتن جي وچ ۾ آمدني جي حصيداري جا معاهدا الڳو ڪريو .انهن معاهدن کي واضح طور تي بيان ڪرڻ الء منصفانه حصيداري کي يقيني بڻائي جيئن سپريم گهرجي ته فنڊ ڪيئن ورهايا ويندا ۽ خرچ ڪيا ويندا ،مقامي عالئقن ِ
ڪورٽ عبدالحڪيم کوسو جي ڪيس ۾ حڪم ڏنو هو ) . (iiiآزاد نگراني :هڪ آزاد نگران اداري يا ڪميٽي ٺاهيو جنهن ۾ مقامي برادرين ،سرڪاري اختيارين ۽ صنعت جي اسٽيڪ هولڊرز جا نمائندا شامل هجن .هي ادارو فنڊز جي تقسيم ۽ خرچن جي نگراني ڪري سگهي ٿو ،شفافيت جي معيارن تي عمل کي يقيني بڻائي ). (ivپبلڪ رپورٽنگ :تيل ۽ گئس جي آمدني سان الڳاپيل مالي معلومات جي باقاعده ۽ جامع عوامي رپورٽنگ جي ضرورت آهي .هن ۾ شامل ٿي سگهي ٿو آڊٽ ٿيل مالي بيان ،حڪومتن يا مقامي برادرين کي ڪيل ادائگين جو ظاهر ڪرڻ ،۽ تفصيل شامل آهن ته فنڊ ڪيئن مختص ڪيا ويا ۽ استعمال ڪيا ويا ). (vڪميونٽي مصروفيت :ڪميونٽي جي فعال شموليت کي فروغ ڏيڻ ۽ تقسيم جي حوالي سان فيصلو ڪرڻ واري عمل ۾ مصروفيت فنڊن جو خرچ .ان ۾ عوامي مشاورت ،ٽائون هال ميٽنگون ،يا ٻيون پليٽ فارم شامل ٿي سگهن ٿا جيڪي مقامي رهاڪن کي انهن جي ضرورتن ۽ ترجيحن جو اظهار ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا )vi( .ظرفيت الء ظرفيت جي تعمير جي شروعاتن ۾ سيڙپڪاري ڪريو ته جيئن مالي جي تعمير :مقامي برادرين ۽ سرڪاري عملدارن ِ انتظام ۽ نگراني جي سندن سمجه کي وڌايو وڃي .هن ۾ شامل ٿي سگهي ٿو تربيتي پروگرام ،ورڪشاپون ،يا تنظيمن سان شراڪتون جيڪي قدرتي وسيلن جي آمدني کي منظم ڪرڻ ۾ تجربيڪار آهن .انهن ميکانيزم کي الڳو ڪرڻ سان ،تيل ۽ گئس جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين جي ذريعي پيدا ٿيندڙ فنڊن جي شفافيت کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو ،جنهن جي نتيجي ۾ اهڙي تيل ۽ گئس جي ڳوال جي مقامي عالئقن جي اندر وسيلن جي وڌيڪ احتساب ۽ منصفانه ورڇ.
.I-12ان کان عالوه ،عبدالحڪيم کوسو عبيد جي نالي سان ڏنل فيصلي ۾ شامل سپريم ڪورٽ جي هدايتن تي موثر طريقي الء ،بعد ۾ هن عدالت پاران محمد عاصم پنهور ،عابد ۽ غالم حسين جي ڪيس ۾ PCAجي ڊگهي عرصي سان عمل ڪرڻ ِ الء الء ،هيٺين ريت .عمل کي تعليم جي شعبي ۾ عمل ڪرڻ گهرجي؛ ( )aرسائي ۽ داخال :سڀني ٻارن ِ تائين عمل درآمد ِ تعليم تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ ،خاص ڪري جيڪي ڏورانهن يا پسمانده عالئقن ۾ آهن ،انتهائي اهم آهي .داخال جي شرح الء ڪوششون ڪيون وڃن جيڪي ٻارن کي وڌائڻ ۽ غربت ،صنفي تبعيض ،۽ معذوريء جهڙين رڪاوٽن کي گهٽائڻ ِ الء ضروري آهي ته سکيا جا معقول اسڪول وڃڻ کان روڪين ٿيون )b( .تعليم جو معيار :تعليم جي معيار کي بهتر بڻائڻ ِ تجربا مهيا ڪيا وڃن .ان ۾ استادن جي تربيت ۽ قابليت کي وڌائڻ ،نصاب کي اپڊيٽ ڪرڻ ،اسڪول جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ ،۽ جديد تدريسي طريقن ۽ ٽيڪناالجي کي شامل ڪرڻ شامل آهي )c( .شموليت واري تعليم :پسمانده گروهن الء تعليم کي يقيني بڻائڻ ،بشمول ڇوڪريون ،معذور ٻار ،۽ جيڪي گهٽ آمدني وارا پس منظر وارا آهن ،ضروري آهي.
خاص اپاء وٺڻ گهرجن ،صنفي تفاوت کي ختم ڪرڻ ،جامع ڪالس رومز مهيا ڪرڻ ،۽ معذور ٻارن جي ضرورتن کي الء )d( .مالي پهچ :مالي رڪاوٽون ،جهڙوڪ يونيفارم ،درسي ڪتابن ۽ ٽرانسپورٽ جي قيمت ،ٻارن کي پورو ڪرڻ ِ الء قدم کنيا وڃن ۽ ضرورتمند شاگردن کي مالي مدد، اسڪول وڃڻ کان روڪي سگهي ٿي .انهن رڪاوٽن کي منهن ڏيڻ ِ اسڪالرشپ ،۽ مفت تعليمي وسيال فراهم ڪرڻ گهرجن )e( .آگاهي ۽ والدين جي مصروفيت :تعليم جي اهميت جي آگاهي کي وڌائڻ ۽ فعال طور تي والدين ۽ برادرين کي تعليمي عمل ۾ شامل ڪرڻ ۾ اضافو داخال ۽ بهتر تعليمي نتيجن ۾ مدد ڪري سگهي ٿو )f( .ٽيڪنيڪل تعليم :انهن شاگردن کي تيل ۽ گئس جي ڳوال جي شعبي ۾ فني تعليم ڏيڻ جي وڏي ضرورت آهي ،جيڪي انجنيئرنگ جي اعلي تعليم حاصل ڪرڻ کان قاصر آهن ،ان سان گڏوگڏ متاثر عالئقن جي ماڻهن کي نوڪري حاصل ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪيو ويندو .شعبن ۾ ،تنهن ڪري E&Pڪمپنيون ضلعي اندر ٽيڪنيڪل الء سهولت ڏينديون ،مثال طور پيٽروليم، ڪاليج قائم ڪنديون يا موجوده ٽيڪنيڪل ڪاليجن کي الڳاپيل کاتن قائم ڪرڻ ِ گيس ۽ مائننگ وغيره .J-12 .ان کان عالوه ،محمد ابراهيم ٿهيم 9واري ڪيس ۾ ،هن عدالت ڪوئلي جي معاملي کي حل ڪندي سنڌ حڪومت کي هدايت ڪئي ته 8 - :غالم حسين بمقابله فيڊريشن آف پاڪستان؛ 2014جو CP No.D-5561اڻ )http://43.245.130.98:8056/caselaw/view-file/MTQwMzkxY2Ztcy1kYzgz 9 ( ٿيل، رپورٽ MUHAMMAD IBRAHIM THAHIMبمقابلہ صوبا ۽ 2014جي منسٽر سيڪريٽريز 2014وزيرن جي ذريعي رپورٽ ڪئي وئي " .23منهنجو قلم کڻڻ کان اڳ ،مان هڪ اهم عنصر کي نظر انداز نٿو ڪري سگهان ته سنڌ مائننگ الء الئسنسنگ اٿارٽي جي اهليت جي باري ۾ ڳالهائي ٿو، ڪنسيشن رولز 2002 ،ڪنهن به عالئقي کي ليز/الئسنس ڏيڻ ِ جنهن ۾ ان جي وضاحت ڪئي وئي آهي ،جنهن ۾ معدنيات کي ڪڍڻ شامل آهي .ايريا 'رائلٽي' جي خالف آهي ،پر اهو الء استعمال ڪرڻ جي ڳالهه ناهي ،جيتوڻيڪ ڪٿي به ان جي ڪنهن به حصي کي اهڙي عالئقي جي رهواسين جي فائدي ِ سٽ نمبر 2011/45۾ سيڪريٽري ،معدنيات ۽ معدنيات پاران تسليم ڪيا ويا هئا C.M.A .تي منظور رهواسين جا حق پڻ ُ ٿيل حڪم مان ظاهر آهي P/25 ،No.313/2011طور مدعي طرفان منسلڪ .سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز ،2002 ،طاقت
جي تخليق آهي ،جنهن کي استعمال ڪيو ويو آهي ،ريگيوليشن آف مائنز اينڊ آئل فيلڊز اينڊ منرل ڊولپمينٽ (وفاقي ڪنٽرول) ايڪٽ 1948جي سيڪشن 2تحت .استعمال ڪريو ۽ خرچ ڪريو فائدا (آمدني) وغيره جيڪي ان جي عالئقي کان ۽ ان جي اندر گڏ ڪيا ويا آهن پر اهو برابري ۽ منصفانه اصول تي ٻڌل هجڻ گهرجي جيڪو هميشه رهندڙن جي ڀالئي الء ترجيحي خيال جو مطالبو ڪري ٿو جتان اهڙي آمدني پيدا ٿئي ٿي .سڀ ماڻهو برابر آهن پر ان عالئقي جي رهواسين کي الء ڪيل سمورا عمل ،ان جا نتيجا ڇڏي وڃن ٿا ،جيڪي هڪ فائدو آهي جتان آمدني پيدا ٿئي ٿي ،جيئن آمدني پيدا ڪرڻ ِ رهواسين جي پيدا ٿين ٿا .اهو سوال معزز سپريم ڪورٽ ۾ ايڊووڪيٽ عبدالحڪيم کوسو جي درخواست تي بحث هيٺ آيو. (' )PLD 2014 SC 350جنهن ۾ ساڳيو مسئلو شامل هو .اهڙي صورت ۾ معزز سپريم ڪورٽ چيو ته 2” :اڄ جي دنيا بي الڳاپو سرمائيداريء ۽ الڳاپي واري نظام واري نه رهي آهي .ڪارپوريٽ ادارا جيڪي سڄي دنيا ۾ ڪاروبار ڪري رهيا آهن انهن کي مجبور ڪيو پيو وڃي ته انهن جي سرگرمين جي اثر کي فوري طور تي سماجي ۽ ماحولياتي-ذهني ماحول، رهائش ۽ انفراسٽرڪچر ۽ انهن عالئقن جي ماڻهن تي جتي اهي ادارا هلن ٿا .جڏهن ته ڪارپوريٽ سماجي ذميواري ( )CSRرضاڪارانه ٿي سگهي ٿي ،حڪومت ،تيل ۽ گئس جي شعبي ۾ ڪمپنين جي سرگرمين جي اهميت کي تسليم ڪندي ،معاهدن ۽ سرڪاري پاليسين ۾ شرطون شامل ڪيون آهن ،تيل جي ڳوال ۽ پيداوار ( )E&Pڪمپنيون ڪم ڪرڻ جون ذميواريون مقرر ڪري رهيون آهن .پاڪستان ۾ .موجوده ڪيس E&Pڪمپنين جي انهن ٺيڪيدارن ۽ قانوني طور تي فرض ڪيل ذميوارين سان تعلق رکي ٿو ماحول ۽ انهن عالئقن ۾ رهندڙ سوسائٽين جتي اهي ڪمپنيون معدني تيل ۽ الء ضروري آهي ته ملڪ جي قدرتي وسيلن ۽ گئس جي ڳوال ۽ ڪڍڻ ۾ مصروف آهن .4 .جتي ملڪ جي معاشي بهتري ِ الء ڪتب آندو وڃي ،پر ساڳئي وقت اهو به ضروري آهي ته انهن عالئقن ۾ رهندڙ ماڻهن معدني دولت کي عوامي ڀالئيء ِ جي به ڀالئي ڪئي وڃي E&P .ڪمپنيون هلن ٿيون ،ان تي منفي اثر نه پيو آهي ۽ اهو به ته رهاڪن کي معاشي سرگرمين مان فائدو ٿئي ٿو ،جنهن جي نتيجي ۾ اهڙن عملن ۽ انهن جي مقامي عالئقن مان نڪرندڙ قدرتي /معدني وسيلن مان .شهال ضياء بمقابله فيڊريشن آف پاڪستان ( )PLD 1994 SC 693جي مشهور فيصلي ۾ زندگي جي حق جون حدون مقرر ڪرڻ وقت هن عدالت هڪ وسيع انداز اختيار ڪيو آهي ،بعد ۾ مثالن سان هن طريقي جي مسلسل توسيع کي اجاگر ڪيو الء جنرل سيڪريٽري ،ويسٽ پاڪستان سالٽ مائنر ليبر يونين (سي بي اي) خيوڙ جهلم بمقابله ڊائريڪٽر، ويو آهي .جنهن ِ انڊسٽريز اينڊ منرل ڊولپمينٽ ،پنجاب ،الهور ( )SCMR 2061 1994۽ عبدالوهاب بمقابله )HBL (2013 SCMR الء هيٺ ڏنل بيان ڏنو ويو آهي) انهيء فيصلي ۾ ،پاڪستان جي ڪيس جو حوالو ڏئي سگهجي ٿو( “)1383 .زور ڏيڻ ِ الء هڪ پاليسي جو خاڪو جوڙيو آهي، معزز سپريم ڪورٽ ،پيٽروليم رعايت واري عالئقي جي رهواسين جي فائدي ِ مون کي اهو چوڻ ۾ ڪا به ترديد نه آهي ته ان اصول کان وٺي ،جيئن مٿي ڏنل فيصلي ۾ قائم ڪيو ويو آهي ،رهاڪن جي حقن ۽ ذميوارين جي حوالي سان آهي ،تنهن ڪري ،اهو اصول ان عالئقي تي به الڳو ٿيندو ،جيڪو اٿارٽي پاران سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز 2002 ،تحت ڏنو ويو آهي ،جنهن جي پهرين نظر ۾ ڪواريء تي عمل هيٺ هو .تنهن ڪري ،اهو مناسب ٿيندو ته مدعا نمبر 1۽ 2کي هدايت ڪئي وڃي ته هڪ پاليسي ٺاهي ،معزز سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جي ڏنل فيصلي کان هدايت وٺندي ۽ ان جي قانوني الڳو ڪرڻ الء ان جي عمل کي پڻ ان معاملي تي عمل ڪرڻ الء ،سنڌ جي مائننگ پاران ڊيل ۽ ڪنٽرول .رعايتي ضابطا .2002 ،معاملي جي پيش رفت بابت رپورٽ هن عدالت کي حڪم جي وصولي جي تاريخ کان ٻن مهينن اندر ڏني وڃي .ان مطابق ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر ،ڄامشورو ۽ ٻيا ضلعا جتي هن وقت ڪوئلي ڪڍڻ جا پالنٽ /ٿرمل پاورز ڪم ڪري رهيا آهن ،عبدالحڪيم کوسو (سپرا) جي فيصلي ۽ هن عدالت پاران ڏنل فيصلي تي عملدرآمد کي يقيني بڻائيندا .اهو ذڪر ڪرڻ جي ضرورت ناهي ته وسيال وقت جي ضرورت آهي ،تنهنڪري سڀني ڪمپنين کي معدنيات ڪڍڻ جي اجازت ڏني وئي آهي .بهرحال ،ان ڳالهه تي زور ڏيڻ گهرجي ته ماحول ،بشمول الء سمجهوتو نه ٿو ڪري سگهجي .اهڙي طرح ،تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن ،قديم يادگارن ،۽ آبهوا ،وسيلن جي حاصالت ِ اعالنيل/اڻ اعالنيل جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي وسيلن جي کوٽ جي بنياد تي خطري ۾ نه ٿو وجهي سگهجي ۽ انهن ماڳن تي ڪم ڪرڻ دوران انهن جي حفاظت جو خيال رکيو وڃي .ان ڪري ڊپٽي ڪمشنر سي پي ۾ پاس ڪيل هن عدالت جي فيصلي کي الڳو ڪرڻ جا پابند آهن .نمبر D-1105 of 2018 [Re-Nadir Ali S/o Khan Muhammad Bugti هاء ڪورٽ سکر ۾ بينچ ،پنهنجي خط ۽ روح ۾ ،هن موقعي تي ،اڳتي ]vs. the Province of Sindh and othersسنڌ ِ وڌڻ کان اڳ .ان قسم جي صنعتي ادارن مان ماحولياتي نظام تي پوندڙ اثرن جي حوالي سان ،سنڌ جي سکر بينچ جي تاريخ هاء ِ 2023-05-18تي ،اهڙو فيصلو پاس ڪرڻ جو سبب بڻجندڙ قابل ذڪر جزن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ضروري آهي ڪورٽ ،جيئن ته ڪارروائي دوران ،عدالت آڏو ڪجهه واضح ۽ اهم انڪشاف سامهون آيا ،جن کي ڪنهن به صورت ۾
نظر انداز نه ٿو ڪري سگهجي ،اهڙيء ريت فيصلي ۾ شامل ڪيل دريافتون ،خاص طور پيراگراف نمبر 8 ،7 ،6۽ 17۾ الء هتي پيش ڪجن ٿا .6 -:اڳئين حڪمن تي عمل ڪرڻ کان پهريائين ،هتي اهو بيان شامل آهن ، .پڻ سمجهڻ جي مقصد ِ الء استعمال ڪيو ڪرڻ جي ضرورت آهي ،ته ڪرشرن کي فضول مواد جي سائز کي گهٽائڻ ،يا شڪل تبديل ڪرڻ ِ ويندو ،ته جيئن اهي ڪري سگهن .وڌيڪ آسانيء سان ڊسپوز ڪيو وڃي يا وري استعمال ڪيو وڃي ،يا خام مال جي الء (جيئن پٿر جي مٽيء ۾) ،ته جيئن مختلف ساخت جا ٽڪرا الڳ ڪري سگهجن؛ سڪل ميالپ جي سائيز کي گهٽائڻ ِ جڏهن ته ،نصب ڪيل ڪرشنگ پالنٽ مائننگ پرمٽ ۾ ڏنل شرطن تي عمل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي ويا آهن ڇو ته ليز هولڊرز کي انسانن يا جانورن يا زندگين کي خطرن کي روڪڻو پوندو .ٻين ۽ ماحول جو پڻ .ان کان عالوه ماڳ تي بارود جي بالسٽنگ ۽ پٿرن کي ڪٽڻ جون سرگرميون به ٿي رهيون آهن ،جنهن سان نه رڳو انسان پر جانورن کي ساهه جي تڪليف ٿئي ٿي ،مٽيء جا ٿلها ذرڙا ساهه کڻڻ سان گڏ سنڌ جي تاريخي ماڳن کي به نقصان پهچن ٿا .جيڪي الڳاپيل قانونن تحت محفوظ آهن ،زرعي پيداوار کي گهٽائي ٿي ڇو ته مٽي ٻوٽن جي پتي جي مٿاڇري کي ڍڪيندي آهي ۽ ڪرشرن جي ويجهو خراب نمائش .تنهن هوندي به ،پٿر جي ڪرشنگ ٻنهي سطحن ۽ زميني پاڻي جي راڄ کي متاثر ڪرڻ الء معلوم ٿئي ٿو.7 . 16.02.2023جي حڪم جي تعميل ۾ ،ڊائريڪٽر جنرل ،مائنز اينڊ منرل ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ ،سنڌ ڪراچي ،بيان جاري ڪيو ،جنهن ۾ اهو ذڪر ڪيو ويو آهي ته مٿي ڏنل آرڊر جي پيرا 12-۾ ڏنل هدايتن جي تعميل ۾ ،ضابطن جو مسودو “ سنڌ الء موڪليو ويو آهي .ان سلسلي ۾ 27فيبروري 2023تي مائنز اينڊ منرل گورننس رولز “2023قانون کاتي ڏانهن ويٽنگ ِ هڪ خط سنڌ حڪومت جي سيڪريٽري ،قانون ۽ پارلياماني معاملن ۽ ڪرمنل پراسيڪيوشن ڊپارٽمينٽ سنڌ ڪراچي کي لکيو ويو آهي ،جنهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي .اهڙيء طرح ،سيڪريٽري قانون کاتي کي مائنز اينڊ منرل ڊپارٽمينٽ پاران پيش ڪيل مسودي جي ضابطن جي جاچ کي يقيني بڻائيندو الڳاپيل قانونن جي مطابق ،جنهن ۾ ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي ايڪٽ ،1997 ،پاڪستان انوائرمينٽل پروٽيڪشن ايڪٽ ،1997يعني نيشنل انوائرمينٽل ڪوالٽي اسٽينڊز ( )NEQSشامل آهن .۽ بين االقوامي پروٽوڪول جيڪي بين االقوامي تنظيمن يعني گڏيل قومن ،يونيسڪو پاران آباد ڪيا ويا آهن .اهو چوڻ جي ضرورت ناهي ته پاڪستان گڏيل قومن جي مختلف ڪنوينشنن تي صحيحون ڪري رهيو آهي جنهن ۾ ”عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ بابت ڪنوينشن 1976شامل آهن ،۽ محفوظ عالئقن ،وسيلن ۽ ورثي کي الء ڪجهه ضابطا جوڙيا ويا آهن ،يعني ضابطا 136کان .141جنهن ۾ چيو ويو آهي ته الء قاعدن ۽ اصولن ِ سنڀالڻ ِ ايراضي ،زمين ۽ ان جا وسيال انسانيت جو گڏيل ورثو آهن ۽ اهي ئي انسانن کي مڪمل طور تي عطا ڪيا ويا آهن ،جن الء اٿارٽي عمل ڪندي ،جيتوڻيڪ رياست کي به نه ڇڏڻ گهرجي ،يا خاص طور تي خام مال کي ليز تي نه ڏيڻ جي ِ گهرجي .اٿارٽي جي قانون ۽ ضابطن ،ضابطن ۽ طريقيڪار جي مطابق ،ان مان نڪتل ،کان کني .رياست جي ذميداري آهي ته انهن عالئقن کي نقصان کان بچائڻ ،محفوظ ڪرڻ ۽ بچائڻ جي ذميواري آهي ۽ سڀئي سرگرميون بغير ڪنهن فرق الء ٿيڻ گهرجن ڇو ته زندگي جي حق تي پابندي نه آهي .حياتياتي جسماني زندگي پر ان کان وڌيڪ. جي انسانن جي فائدي ِ ۽ جيئن ته سپريم ڪورٽ آف پاڪستان پاران شهال ضياء بمقابله واپڊا PLD 1994 SC 693جي ڪيس ۾ پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 09جي دائري کي روشن ڪيو ويو آهي .آئين جو آرٽيڪل 9مهيا ڪري ٿو ته ڪنهن به شخص کي زندگي يا آزادي کان محروم نه ڪيو ويندو .قانون جي مطابق .لفظ زندگي تمام اهم آهي ڇاڪاڻ ته اهو انساني وجود جي سڀني حقيقتن کي ڍڪي ٿو .آئين ۾ لفظ زندگيء جي تعريف نه ڪئي وئي آهي پر ان جي معني نه آهي ۽ نه ئي ان کي صرف نباتاتي يا حيواني زندگيء تائين محدود ڪري سگهجي ٿو يا تصور کان وٺي موت تائين فقط وجود .زندگيء ۾ اهڙيون سموريون سهوليتون ۽ سهولتون شامل آهن ،جيڪي آزاد ملڪ ۾ پيدا ٿيندڙ شخص کي قانوني ۽ آئيني طور عزت ۽ وقار سان حاصل ڪرڻ جو حق آهي .هڪ شخص قانون جي تحفظ جو حقدار آهي برقي مقناطيسي شعبن جي خطرن يا ڪنهن ٻئي اهڙن خطرن جي سامهون ٿيڻ کان جيڪو ڪنهن گرڊ اسٽيشن ،ڪنهن به ڪارخاني ،پاور اسٽيشن يا اهڙي قسم جي تنصيب جي تنصيب ۽ تعمير جي سبب هجي .عام قانون تحت هڪ شخص جنهن جي آسائش ،ملڪيت يا صحت جو حق جاء تي ڪنهن ٽئين شخص جي ڪنهن به ڪم يا ڪميشن جي ڪري متاثر ٿئي ٿو ،هو حڪم طلب پاڙيسري يا پري واري ِ ڪرڻ جو حقدار آهي ۽ نقصان جي دعوي به ڪري سگهي ٿو ، .پر آئيني حق قانون پاران ڏنل قانوني حقن کان مٿاهون آهن ،اهو ميونسپل قانون يا عام قانون هجي .اهڙو خطرو جيڪو ظاهر ڪيو ويو آهي ،جنهن جي امڪان کي خارج نٿو ڪري سگهجي ،ماڻهن جي هڪ وڏي تعداد کي متاثر ڪرڻ جو پابند هوندو آهي ،جيڪي اڻڄاڻائيء ۾ ان جو شڪار ٿي سگهن ٿا ،ڇاڪاڻ ته شعور ،ڄاڻ ۽ تعليم جي کوٽ جي ڪري ۽ اهو پڻ ڇو ته اهڙي مصيبت خاموش ۽ موتمار آهي .اهي ماڻهو جيڪي گرڊ اسٽيشن جي ويجهو ،هيٺ يا خطري واري مفاصلي تي يا اهڙي تنصيب جي رهائش پذير هوندا ،انهن کي
خبر ناهي ته اهي ڪنهن خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن يا ان خطري جو شڪار ٿيڻ جو امڪان آهي .ان ڪري آرٽيڪل 184الڳو ڪري سگهجي ٿو ڇاڪاڻ ته سڄي ملڪ ۾ شهرين جو هڪ وڏو تعداد اهڙي نمائندگي نٿو ڪري سگهي ۽ نه ئي جهالت ،غربت ۽ معذوري جي ڪري ان کي ڪرڻ پسند نٿو ڪري .صرف ڪجهه باشعور شهرين کي پنهنجي حقن جي آگاهي ۽ خطري جو امڪان آهي .تنهن ڪري ،ڊائريڪٽر جنرل ،مائنز ۽ معدنيات کي يقيني بڻائڻ گهرجي ته ڪرشنگ سواء مسودي جي ضابطن جي هيٺ ڏنل معيار کي پورو ڪرڻ ِ الء ڪو به پرمٽ/الئسنس جاري نه ڪيو ويو آهي پالنٽ ِ سواء جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڪميٽيون جيڪي ترميم ٿيل ضابطن کي نظر ۾ رکندي ،جيڪي سڀني ِ کان الء مختلف ڪرشنگ پالنٽس کي جاري ڪيو ويو آهي ۽ الئسنسن/پرمٽس جي جانچ ڪنديون .مائننگ جي مقصدن ِ جيڪڏهن ڪو الئسنس موجوده ضابطن جي معيار تي پورو نه لهي؛ جنهن کي منسوخ سمجهيو ويندو ايڊ .اهو چوڻ ڪافي آهي ته ترميم ٿيل ضابطن جو قاعدو ،133ڪارپوريٽ سماجي ذميواري ۾ حصو وٺڻ جي حوالي سان ان جي خط ۽ روح سان عمل ڪيو ويندو .الڳاپيل هجڻ جي ڪري ،ضابطو 133هن ريت پيش ڪيو ويو آهي .133 -:ڪارپوريٽ سماجي ذميواريون ( )CSR): (1تمام وڏي ۽ ننڍي پيماني تي معدني عنوان يا پرمٽ هولڊرز ذميوار هوندا سي ايس آر فنڊ جي مقرر الء کان کني واري عالئقي ۾ مقامي رهواسين جي ڀالئي ،جنهن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي ،تعليم، ڪيل رقم ادا ڪرڻ ِ الء معيار جي زندگي صحت ،سماجي خدمتون ،ماحولياتي واڌاري ،خوبصورتي ،سماجي ۽ اقتصادي حالتن کي بهتر بڻائڻ ِ الء ذميوار بڻائڻ شامل آهن .رهواسين جو مقرر کي بهتر بنائڻ ۽ معدنيات جي عنوان رکندڙن کي مقامي ماڻهن جي حقن ِ ڪيل طريقي سان سنڌ حڪومت وقت بوقت CSRپاليسي ترتيب ڏيندي ان جو تعين ڪري سگهي ٿي )2 .مائننگ ڪمپنيون ۽ منرل ٽائيٽل/پرمٽ هولڊر ،هر سال ،سنڌ حڪومت پاران مقرر ڪيل رقم ،مقامي آبادي جي سماجي سڌاري الء ،ڪميونٽي جي بهتري جي منصوبن جي قيام ۽ خودمختاري سار سنڀال ذريعي ادا ڪندا ۽ حڪومتي ڪوششن ۾ حصو وٺندا .معدني وسيلن جي گهٽتائي تي معدني بيئر عالئقن جي ترقي جي سطح کي برقرار رکڻ الء .سنڌ حڪومت اهو حصو گڏ ڪندي ۽ عالئقي /عالئقي جي مقامي نمائندن جي مشاورت سان تيار ڪيل فالحي منصوبن تي خرچ ڪندي .اهڙن تعاونن مان مقامي مالزمن کي سنڌ ۾ غير ملڪي ۽ ملڪي معدنيات جي ڳوال ۽ پيداواري ڪمپنين پاران تربيت ۽ روزگار جا موقعا فراهم ڪيا ويندا .)3 .معدنيات جي پيداواري سليب مان ڪي انتظامات (پيداوار بونس) هوندا ،جن کي مائننگ الء پاليسي ميڪنزم ذريعي مقرر ڪيو ويندو يا الڳاپيل ضلعي جي ڀرپاسي وارن وارن عالئقن جي رهواسين جي ڀالئي ِ عالئقن ۾ ،جن کي سنڌ حڪومت پاران مائنز ذريعي لڳايو ويندو .۽ معدني ترقي کاتي .ان کان عالوه ،ڊائريڪٽر جنرل 16.2.2023جي آرڊر جي پيراگراف نمبر 3جي تعميل کي يقيني بڻائيندو جيڪو هن ريت آهي .3 - :اهو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي ته صرف اهڙي ڪالس فراهم ڪرڻ سان مقصد پورو نه ٿيندو ،جيستائين انهن الئسنس جي جانچ نه ڪئي وڃي ۽ جيڪڏهن ساڳيو سائيٽن تي معيار جي اندر نه اچي رهيا آهن ،انهن مائنن کي روڪيو ويندو .ڊي جي مائنز اينڊ منرل ڊپارٽمينٽ به ضابطو 134جو حوالو ڏئي ٿو ،جيڪو هن ريت ڳالهائي ٿو .134“ - :مائننگ جي مقصد ۽ پٿر جي ڪٽڻ جي الء ايراضي ڏيڻ تي پابندي )1( :ڪنهن به تاريخي/مذهبي/وراثت/ثقافت/عوامي هنڌن سميت پراڻن آثار سرگرمين ِ قديمه/تاريخي ٽڪرين/جبلن ۾ مائننگ ۽ اسٽون ڪرشنگ سرگرمي تي مڪمل پابندي هوندي .تاريخي سڃاڻپ وغيره يا ڪا سواء .2 .ذيلي ضابطي جي تابع ( )1اڳ ۾ ئي ڏنل معدني عنوان ۽ ِ به اهم تنصيب ،ذڪر ڪيل عالئقن /هنڌن جي ماڳن کان معدني پرمٽ رد ٿي ويندا .ڪو به ماڻهو جيڪو سڌي يا اڻ سڌي طرح غير قانوني مائننگ ڪندو جيڪو ڪنهن الء نقصانڪار هوندو ان کي ڇهن مهينن تائين جيل يا پنج تاريخي/مذهبي/وراثي/ثقافتي/عوامي جڳهه يا ڪنهن اهم تنصيب ِ رپيا ڏنڊ جي سزا ڏني ويندي .سو هزار يا ٻنهي سان“ .8 .تنهن هوندي به ،ترميم جي طور تي پيراگراف نمبر 8۾ بيان ڪيو ويو آهي ته نئين مقرر ڪيل ضابطن جي نظر ۾ سڀني ڪرشنگ پالنٽ کي حد بندي تائين سيل ڪيو ويندو .واضح ڪيو ويو آهي ته مستقبل ۾ ڪرشنگ پالنٽ هالئڻ جي صورت ۾ پالنٽس جا الئسنس سمورن قانوني عملن کي نظر ۾ رکندي جاري ڪيا ويندا ۽ ڪرشنگ سائيٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي هوندي .ريڊيس تاريخي ماڳ کان اين او سي سان مشروط ماحولياتي تحفظ ايجنسي ( .)SEPAان کان عالوه ڪرشنگ ٻوٽن کي گندي ڪرشنگ ٽيڪناالجي ۽ مٽي گڏ ڪرڻ وارا اپنائڻ گهرجن .ڊپٽي ڪمشنر ،سکر ،خيرپور ۽ گهوٽڪي کي بنا ڪنهن فرق جي سختي سان تعميل کي يقيني بڻائڻو پوندو ۽ جيڪڏهن ڪو مالڪ يا ڪمپنيون ڪنهن غير قانوني ڪم ۾ ملوث ڏٺيون وڃن يا قانوني فارموليشنز کي نظر الء بي نقاب ڪندا .ان کان عالوه، ۾ رکندي الئسنس جاري ڪيا ويا ته ڏوهي آفيسر پاڻ کي توهين عدالت جي ڪارروائي ِ ڪرشنگ پالنٽس جي مالڪن پاران ڪرشنگ ٽيڪناالجي ۽ ڊسٽ ڪليڪٽرز ذريعي حفاظتي اپاء ورتا ويندا.
.17سنڌ جي لڳ ڀڳ سڀني پٿرن جي کوٽائي تي ڪرشنگ يونٽس/پالنٽس لڳائڻ جو طريقيڪار هن عدالت پاران ڏنل حڪم جي تاريخ 20اپريل 2021تي رينڊز ماري بمقابله ڪيس ۾ ڏنو ويو آهي .سيڪريٽري مائنز اينڊ منرل ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ ،ڪراچي ۽ 08ٻين ذريعي ( .)CLD 1195 2021الڳاپيل هجڻ جي ڪري ،ساڳئي جو پيراگراف 10-هيٺ ڏنل طور تي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي .10" - :هاڻي اسان سنڌ جي لڳ ڀڳ سڀني پٿرن جي کوٽاين تي ڪرشنگ يونٽن جي لڳائڻ جو ذڪر ڪرڻ گهرون ٿا .اهي مشيني ڪرشرز وڏين پٿرن کي ننڍن ننڍن ٽڪرن جي مجموعي ۾ ورهائي ڇڏيندا آهن جيڪي مقامي طور تي ڪرش جي نالي سان مشهور آهن ۽ هڪ اهم تعميراتي مواد طور استعمال ڪيا ويا آهن .پٿر جا اهي ٽڪرا مشيني ڪرشرن سان ٺهيل آهن ،جيڪي ڪم ڪرڻ دوران تمام گهڻي هوا ۽ شور جي آلودگي پيدا ڪن ٿا. اها بدقسمتي آهي ته اهي ڪربال آهن عام طور تي پٿر جي کوٽائي جي اندر يا ويجهو نصب ٿيل آهن ۽ ڪجهه تي هاء وي يا انساني آبادين جي ڀرپاسي ۾ .ويٽ ڪرشنگ ذريعي پيدا ٿيندڙ مٽي کي گهٽ ڪري سگهجي ٿو جڏهن ته انهن ڪرشرن جي ٺاهيندڙن مختلف قسم جا ڊسٽ ڪليڪٽر به متعارف ڪرايا آهن جن کي ڪرشنگ مشين سان لڳايو وڃي ٿو ته جيئن سواء استعمال ڪيو پيو وڃي يا ِ آلودگي فضا ۾ نه پکڙجي پر ملڪ ۾ اهي سڀ ڪرشنگ مشينون آهن .ڊسٽ ڪليڪٽر کان انهن سان جڙيل هجي .ان کان عالوه ،اهو ضروري آهي ته پٿر جي کوٽائي الء سائيٽ مختص ڪرڻ کان اڳ ،۽ ابتدائي ماحولياتي امتحان ( )IEE۽ بعد ۾ هڪ ماحولياتي اثر اندازي ( )EIAعوامي ٻڌڻ کان پوء SEPAپاران ڪيو وڃي ،پر الء مختص ڪيل اهو عمل ڪڏهن به عمل نه ڪيو ويو آهي .ضرورت ان ڳالهه جي به آهي ته ڪوارين جي آپريٽرن ِ ايراضيء جي صحيح حد بندي ڪئي وڃي ،جنهن ۾ روينيو اختيارين کي به شامل ڪيو وڃي ۽ بورڊ آف روينيو جي اين او الء ڪا به نئين ڪواري متوقع آپريٽرن کي نه ڏني وڃي .نتيجي طور ،اسان سڄي معاملي سواء سطحي معدنيات ِ ِ سي کان کي هيٺين اصطالحن ۾ چٽيو .i .مائنز ڊپارٽمينٽ پاران جوابدار نمبر 9جي حق ۾ جاري ڪيل پرمٽ/الئسنس درخواست ڪندڙن جي ڳوٺ جي ڀرسان چونا پٿر جي کوٽائي جي حوالي سان اهو اعالن ڪندي رد ڪيو ويو آهي ته اهو ضروري سواء قائم ڪيو ويو هو .ii .ڄاڻايل ڪواريء تي يا ان جي ڀرپاسي ۾ ڪم ڪندڙ ِ ڪوڊل فارملٽيز کي پورو ڪرڻ کان ڪرشنگ مشين/پالنٽ کي به غير قانوني قرار ڏنو ويو آهي ،ڇاڪاڻ ته اها ساڳي ڪارخاني جي تعريف هيٺ اچي ٿي ۽ سواء ڪم ڪري رهي هئي، ِ اها فيڪٽريز ايڪٽ جي سيڪشن 5۽ A-5جي مطابق حاصل ڪيل مناسب اجازت کان ،1984اهڙي ريت جوابدار نمبر 9کي 15ڏينهن اندر هٽائڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي ۽ ناڪامي جي صورت ۾ الڳاپيل ڊپٽي ڪمشنرن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته هو جوابدار نمبر 9جي خرچ تي هٽايو وڃي .iii .سنڌ جي سمورن ضلعن جي ڊپٽي ڪمشنرن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته اهي انهن سمورن ڪرشنگ پالنٽس ۽ مشينن کي نوٽيس جاري ڪن جيڪي انهن جي دائري ۾ لڳل آهن ۽ ڪم ڪري رهيا آهن انهن جي دائري ۾ ڪنهن ڪواريء جي اندر يا ويجهو ۽ الڳاپيل پوء الء هدايتون جاري ڪن .صنعتن واري وزارت جي الڳاپيل کاتو ٽن مهينن اندر ان کان ِ پرمٽ/الئسنس حاصل ڪرڻ ِ کانسواء ڪم ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وڃي ۽ ضلعي انتظاميه ِ ڪنهن به ڪرشنگ پالنٽ/مشين کي اجازت ۽ الئسنس طرفان اهڙن سمورن پالنٽس ۽ مشينن کي هٽايو وڃي .iv .تنهن هوندي به ،اهڙن ڪرشرن يا ڪرشنگ پالنٽس جي تنصيب صرف پائيدار ترقي جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ٿي سگهي ٿي جيئن سنڌ انوائرمينٽل پروٽيڪشن ايڪٽ 2014 ۽ ان جي تحت ٺاهيل ضابطن تحت تصور ڪيو ويو آهي پر سيڪشن 5۽ 5تحت مهيا ڪيل اجازتن /الئسنسن جي تحت. فيڪٽريز ايڪٽ 1934 ،جو سڀ ڪوڊل رسم الخط ،ضابطن ۽ ضابطن کي پورو ڪرڻ کان پوء .v .سنڌ حڪومت کي هدايت ڪئي وئي آهي ته فيڪٽريز ايڪٽ 1934جي سيڪشن 16سان پڙهيل سيڪشن 5تحت هدايتون /نوٽيفڪيشن الء ته سنڌ صوبي اندر هلندڙ /ڪم ڪندڙ سمورن ڪرشر ،ڪرشنگ مشينن ،ڪرشنگ جاري ڪري ان کي الزمي بڻائڻ ِ الء مناسب پالنٽس کي الزمي بڻائڻ گهرجي .ويٽ ڪرشنگ ٽيڪناالجي استعمال ڪندي مٽي کي هٽائڻ يا گهٽ ڪرڻ ِ انتظام ڪرڻ يا ڇهن مهينن جي اندر مناسب ڊسٽ ڪيچر نصب ڪرڻ .vi] .سنڌ جي سمورن ضلعن جي ڊپٽي ڪمشنرن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته اهي پنهنجن ضلعن ۾ موجود سمورن سطحي معدنيات جي مائنن ۽ ڪوارين جي لسٽ ڊائريڪٽر جنرل ،سنڌ انوائرمينٽ پروٽيڪشن ايجنسي ( )SEPAکي جمع ڪرائين ،جيڪي ماحولياتي اثرن جو جائزو وٺن ۽ رپورٽ پيش ڪن .ڊپٽي ڪمشنر ۽ مائنز ڊپارٽمينٽ کي اهڙين مائنز ۽ ڪوارين جي آپريشن بابت تجويزون ڏنيون .منفي EIAجي صورت ۾ ڊپٽي ڪمشنرن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته اهي اهڙيون سرگرميون فوري طور تي بند ڪن .مائنز ڊپارٽمينٽ کي هدايت ڪئي وئي آهي ته ڊپٽي ڪمشنر ۽ سيپا سان سهڪار ڪن vii .مائنز ڊپارٽمينٽ کي هدايت ڪئي وئي الء نيالم ڪري ،جڏهن ته آهي ته زميني معدنيات جي مائننگ پرمٽ ممڪنه مائن ۽ ڪواري آپريٽرن کي سطحي معدنيات ِ الء آهن جيڪي ڪنهن به قسم جي سطحي معدنيات اهي سڀئي مائننگ پرمٽ رد ڪيا وڃن جيڪي پٿر جي کوٽ ۽ مائنن ِ
سواء ڪوارري آپريشن.
ِ الء مختص نه ڪيا وڃن .ڪنهن به کليل نيالم يا بٽ کان سان الڳاپيل آهن ،جيڪڏهن مائننگ ِ .viiiمائنز ڊپارٽمينٽ کي هدايت ڪئي وئي آهي ته روينيو ڊپارٽمينٽ جي مدد سان مائنز ۽ ڪواريز آف سرفيس مائننگ جي ايراضيء جي حد بندي ڪئي وڃي ،جڏهن ته ڊپٽي ڪمشنرن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته هو ان ڳالهه کي يقيني بڻائين ته ڪنهن به مائن يا ڪواري آپريٽر کي مختص ڪيل عالئقن کان ٻاهر ڪم ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وڃي.
الء جاري ڪيو ” J-i-12سنڌ انوائرنمينٽل پروٽيڪشن ايڪٽ ،“2014ماحول سان الڳاپيل مختلف مسئلن کي حل ڪرڻ ِ ويو هو ،پر موجوده تڪرار ۽ هلندڙ موسمياتي تبديليء جي بحران جي تناظر ۾ ان جي اهميت ۽ اهميت کي نظر انداز نٿو ڪري سگهجي .جيئن قانون سازي جو مقصد قدرتي وسيلن جي حفاظت ۽ تحفظ ڪرڻ آهي ،ضروري مهيا ڪندي رياست جي قدرتي وسيلن جي حفاظت؛ جيئن هوا ،پاڻي ۽ زمين آلودگي ،ٻيلن جي تباهي ۽ تباهي کان 2014 .ايڪٽ ،پروم الء پڻ مهيا ڪري ٿو صنعتي ۽ ٻين ترقياتي سرگرمين ۾ حوصال افزائي ،ذميوار ۽ ماحول دوست عملن جي ذريعي پائيدار ترقي جي تجويز ،خاص طور تي صوبي جي حياتياتي تنوع کي بچائڻ الء ،خاص طور تي سڄي عالئقي کي،SEPA 2014 . الء آهي ،گذريل سال جي برساتن کي نظر ۾ رکندي، ايڪٽ ،وقت جي گهرج هئي ،ڇاڪاڻ ته اهو وقت نه رڳو پاڪستان ِ کانپوء ٻوڏ جون آفتون آيون ،پر سڄي دنيا ۾ ،موسمياتي تبديليء جي ڪري سڀ کان وڌيڪ گرم ِ جنهن جي نتيجي ۾ برساتن آهي .ٻرندڙ مسئلو ،۽ بغير ڪنهن سوچ جي ،هي 2014ايڪٽ ،گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جي سرپرستي هيٺ، گڏيل طور تي پهچندڙ بين االقوامي ۽ ٻه طرفي گڏيل معاهدن جو حصو آهي ،جنهن جو مقصد ڌرتيء کي موسمياتي تبديليء جي خوفناڪن کان محفوظ رکڻ آهي ،جيڪي غير معمولي برساتون ۽ طوفاني طوفان آهن ،جڏهن ته ڪجهه ٻين عالئقن ۾، ڊگهي عرصي جي خشڪي ۽ بار بار جهنگ جي باهه جي شڪل ۾.
-12جي .ii-بهرحال” ،ماحولياتي اثرن جو جائزو“ () 2014 ،EIAجي ايڪٽ جي مطابق ،هڪ شرط آهي ۽ ان کي الزمي بڻائي ٿو ( )EIAsڪن خاص تجارتي ۽ صنعتي منصوبن يا منصوبن کان اڳ ،انهن جي امڪاني ماحولياتي اثرن جو الء ،منظوري کان اڳ ،جيڪو آخرڪار آبهوا جي تبديلي سان الڳاپيل مسئلن کي حل ڪري سگهي ٿو ۽ جائزو وٺڻ ِ حڪمت عملين کي فروغ ڏئي ٿو ،جهڙوڪ "پائيدار ترقي" کي موافقت ڪرڻ ۽ ان جي اثرن کي گهٽائڻ 2014 ،ايڪٽ جي شقون ،ان کي الزمي طور تي الزمي بڻائي ٿو”.پائيدار ترقي“ ۽ ”اسٽريٽجڪ انوائرنمينٽل ڊولپمينٽ“ جي امتحان کي الء پروجيڪٽ ،تڏهن ئي انهن کي اڳتي وڌڻ جي منظوري ملي سگهي ٿي ،جڏهن ته ،جيڪڏهن ائين نه ڪيو پورو ڪرڻ ِ ويو ته ،ان جا وڏا رسندڙ نتيجا نڪرندا ،جيئن منصوبا جهڙوڪ کان کني .کوٽائي ،ماحولياتي نظام ،جيوتائي تنوع وغيره تي منفي اثر پوي ٿي .اهڙن ماحولياتي امتحانن /جائزن جي حوالي سان الڳاپيل شقون ،سيڪشن 17۽ 18آهن ،جڏهن ته، SEPA 2014جو سيڪشن ،31-اهڙن منصوبن ۾ عوام جي شموليت جي حوصال افزائي ڪري ٿو ،جتي ماحوليات تي اثر پون ٿا .ڪيو ويو ،اشتهارن ذريعي عوامي اعتراضن کي دعوت ڏني وئي
-12جي .iii-اهو ساڳيو نظريو ،جيئن CLD 1195 2021۾ ،۽ جيئن صحيح طريقي سان عمل ڪيو ويو[ ،ري-نادر علي هاء ڪورٽ جي بينچ ۾ .سکر ،بحث ڪيل ،ibidهڪ ڀيرو ولد خان محمد بگٽي بمقابله سنڌ صوبو ۽ ٻيا] ڪيس ۾ سنڌ ِ ٻيهر حقيقت ۾ نوٽ ڪيو آهي ۽ احتياط ڪيو آهي ،هڪ ڪيس ۾ ،ڪنهن نه ڪنهن حد تائين ،هن انتهائي اهم پهلو جي حقيقتن سان بلڪل ملندڙ جلندڙ ،معزز سپريم ڪورٽ جي هڪ تازي فيصلي ۾ ،زور ڀريو آهي .موضوع جي اهميت، پاڪستان بمقابله پنجاب صوبي جي عوامي مفاد قانون ايسوسيئيشن جي صورت ۾ CLD 618 2023 ،جي طور تي رپورٽ ڪئي وئي آهي ،جڏهن ته پنجاب مائننگ ڪنسشن رولز 2002 ،۽ پنجاب انوائرمينٽل پروٽيڪشن ايڪٽ 1997جي شقن کي بيان ڪندي ،جيڪي آهن " سنڌ صوبي جي قانون جي لڳ ڀڳ هڪجهڙائي واري اسڪيم ،يعني سنڌ مائننگ ڪنسيشن رولز 2002 ،۽ سنڌ انوائرنمينٽل پروٽيڪشن ايڪٽ 2014 ،سان ،معزز سپريم ڪورٽ جي تازي فيصلي جو اقتباس هيٺ هاء هاء ڪورٽ ،الهور ( ِ پيش ڪجي ٿو؛ “-هي پٽيشن 18.11.2019جي حڪم کي رد ڪري ٿي ،جيڪو الهور ِ ڪورٽ) پاران منظور ڪيو ويو آهي ،جنهن ۾ درخواستگذار ،عوامي مفاد ۾ ،ننڍي پيماني جي مائننگ الئسنس يا ليز جي الء الء ماحولياتي منظورين جي کوٽ کي چيلينج ڪيو .اٿاريو ويو مسئلو ننڍي پئماني تي الئسنس يا ليز جي مائننگ ِ فراهمي ِ سواء جاري ڪيا وڃن ٿا.
ِ ننڍي معدنيات جهڙوڪ ريٽي ،بجری ۽ سٽي اسٽون جيڪي ماحول تي اثر انداز ٿيڻ کان درخواست ڪندڙ جو دليل آهي ته پنجاب مائننگ ڪنسيشن رولز( 2002 ،ضابطا) ماحولياتي اٿارٽي جي ڪنهن به سواء ننڍي پيماني تي مائننگ الئسنس ڏيڻ جي عمل کي ترتيب ڏئي ٿو ،جيتوڻيڪ انوائرمينٽل ِ منظوري جي ضرورت کان
پروٽيڪشن ايڪٽ 1997جي سيڪشن ( 12ايڪٽ) جي ضرورت آهي ته سڀني منصوبن کي ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي ( )EPAکان ماحولياتي منظوري جي ضرورت آهي .وڪيل وضاحت ڪئي ته ضابطن جي وضاحتن ۽ شقن جي مطابق ،وڏي پيماني تي ۽ ننڍي پيماني تي مائننگ آپريشنز ايڪٽ جي سيڪشن 12جي مقصدن الء منصوبا آهن .نتيجي طور ،ايڪٽ جي سيڪشن 12جي مطابق منصوبن جي حامي کي EPA 4کان ماحولياتي منظوري حاصل ڪرڻ الزمي آهي .پاڪستان وٽ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو لوڻ جون کاڻيون ۽ ڪوئلي جا ذخيرا آهن ،پنجون وڏو ٽامي ۽ سون جا ذخيرا ۽ ٻيو وڏو ڪوئلي جا ذخيرا آهن .چونا پٿر جا ذخيرا چئني صوبن ۾ ورهايل آهن .مائننگ جي ڪري ملڪ جي جي ڊي پي الء صرف 2020۾ -/309,823ملين رپين مان وڌي 2021۾ -/663,084ملين رپيا ٿي وئي آهي .ملڪ جي معيشت ِ مائننگ جي شعبي ۾ وڏي گنجائش آهي؛ بهرحال ،اهو ماحول جي خرچ تي حاصل نٿو ڪري سگهجي .اسان 16.12.2022 جي نوٽيفڪيشن ذريعي جاري ڪيل ضابطن جو جائزو ورتو آهي .انهن ضابطن جي مطابق ،شيڊول )I (D-۾ درج ڪيل الء IEEجي ضرورت هوندي آهي جنهن ۾ ريٽي ،بجری ،چونا پٿر ،مٽي ،سلفر ۽ ٻين معدنيات جو ڪمرشل منصوبن ِ ڪڍڻ شامل آهي شيڊول III-۽ ان سان گڏ .مجموعي قيمت 500ملين کان گهٽ .ان ۾ ڪوئلي ،سون ،ڪاپ جي ڳوال به شامل آهي في ،سلفر ۽ قيمتي پٿر ساڳئي طرح ،منصوبا .شيڊول )II(C-۾ درج ٿيل هڪ EIAجي ضرورت آهي جنهن ۾ ڪوئلي ،سون ،ٽامي ،سلفر ۽ قيمتي پٿرن جي مائننگ ۽ پروسيسنگ شامل آهي .تنهن ڪري ،ضابطا واضح طور تي هڪ IEEيا EIAجي گهرج کي بيان ڪن ٿا ،جيڪو هڪ بنيادي ۽ بنيادي قدم آهي هڪ منصوبي شروع ٿيڻ کان اڳ ،انهي کي يقيني بڻائڻ ته ماحول تي خراب اثر تي غور ڪيو ويو ۽ خطاب ڪيو ويو آهي .ان جو سبب اهو آهي ته ننڍي معدنيات جي ڳوال ۽ ان جي کوٽائي جا به ماحول تي خراب اثر پون ٿا ،جن ۾ ٻيلن جي کوٽائي ،آلودگي ،زهريلي فضول پاڻي جي پيداوار ،رهائش جي نقصان ۽ ماحولياتي نظام ۾ خلل شامل آهن .خاص طور تي ،ريل کان کني جي حوالي سان؛ ٻيلن جي کوٽائي ،حياتياتي تنوع جو نقصان ،مٽي جو خاتمو ۽ تيزاب جي نيڪال ڪجهه سنگين ماحولياتي اثر آهن ،جن تي ڌيان ڏيڻ الء خطرو پيدا ڪري ٿي ۽ گڏوگڏ فضائي آلودگي کي الء صحت ِ گهرجي .مٿاڇري جي مائننگ معدنيات ۽ مقامي برادرين ِ الء پورو ٿيڻ گهرجي ان جنم ڏئي ٿي ۽ زهريلو گندو پاڻي پيدا ڪري ٿي ،۽ خشڪي جو سبب بڻجندي آهي ،جن سڀني ِ حوالي سان ،موسمياتي تبديلي سڀ کان وڏي عالمي خطرن مان هڪ آهي ۽ سطح جي مائننگ ۽ موسمياتي تبديلي جو الء سنگين خطرو بڻجي ٿو .ان ڪري ،کان کني واري شعبي کي الزمي طور تي آبهوا جي ثبوت ميالپ ماحولياتي نظام ِ واري مائننگ پاليسي کي اپنائڻ گهرجي جنهن تي غور ڪرڻ گهرجي ته ڪئين موسمياتي تبديلي کان کني وارن عالئقن تي اثر انداز ٿيندي ته جيئن موسمياتي تبديلي جي خطرن کي ماحولياتي تشخيص ۾ ضم ڪيو وڃي .تنهن ڪري ،بغير IEEيا ،EIAاهي معامال مڪمل طور تي نظرانداز آهن .تنهن ڪري ،تمام ماحولياتي پهلوئن تي خاص ڌيان ڏنو وڃي جيتوڻيڪ ننڍي معدنيات جي کوٽائي جي حوالي سان IEE .5 .۽ EIAجي مطابقت کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي .نه رڳو IEE۽ الء شعبي EIAمنصوبي جي ماحولياتي اثر تي غور ڪن ٿا پر ان ۾ پڻ شامل ڪري سگهن ٿا معيار ۽ قدمن کي بهتر بڻائڻ ِ جي استحڪام کي .اهو MMDتحت کني جي منصوبن ۾ اهم ٿي سگهي ٿو .اهي پڻ تخفيف جي قدمن کي بيان ڪن ٿا ۽ الء بنيادي فريم ورڪ هڪ ماحولياتي مئنيجمينٽ پالن ( )EMPذريعي نگراني جو طريقو قائم ڪن ٿا EMP .الڳو ڪرڻ ِ فراهم ڪري ٿي ۽ Bکي گهٽائڻ ۽ نگراني جي قدمن جو انتظام ڪري ٿو .اهو ماحول جي مسئلن ،خطرن جي نشاندهي ڪري ٿو ۽ اثر کي منظم ڪرڻ الء گهربل عمل جي سفارش ڪري ٿو .اهو ضروري آهي ڇو ته نه رڳو معدنيات کي خبر آهي ته هن جا ذميداريون ڇا آهن ،اهو پڻ MMD۽ EPAکي هڪ فريم ورڪ ڏئي ٿو پيروي ڪرڻ ۽ ان جي تعميل کي يقيني بڻائڻ الء .ان ڪري IEE ،۽ EIAتي غور ڪندڙ سڀئي عنصر يقيني بڻائين ٿا ته پروجيڪٽ پائيدار آهي ۽ سڀني ممڪن ماحولياتي نتيجن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي ۽ مناسب طريقي سان حل ڪيو ويو آهي .6 .ان حوالي سان ،اسان ضابطن جو جائزو ورتو آهي ۽ درخواست ڪندڙ جي وڪيل وڪيل جي ان ڳالهه سان متفق آهيون ته اهڙو ڪو به ٽائيم الئن نه ڏنو ويو آهي جنهن ۾ اهي منظوريون حاصل ڪيون وڃن ۽ نه ئي ان ۾ ڪو به عمل بيان ڪيو ويو آهي ته جيئن الء مهيا ڪيل IEEيا ElA ڪامياب بولڊر کي پابند ڪيو وڃي .پروجيڪٽ ڪنهن به EMPجي شرطن يا ٻين قدمن جي ِ ۾ .بهرحال ،ضابطا واضح ڪن ٿا ته منصوبي جي حامي کي IBEيا EIAحاصل ڪرڻو پوندو ۽ ،هن صورت ۾، الء ڪامياب بولڊر جي ضرورت جي
پروجيڪٽ جو حامي هميشه MMDهوندو ،تنهن ڪري هڪ IEEحاصل ڪرڻ ِ
پوء Cمڪمل طور تي انهن رپورٽن جي مقصد ۽ اثر کي رد ڪري ٿو .ماحول
مشق يا EIA .پروجيڪٽ جي بيڊنگ کان ِ
تي اثر کي الزمي طور تي غور ڪيو وڃي ان کان اڳ جو ايم ايم ڊي طرفان بولنگ شروع ٿئي ۽ بولڻ جي وقت هڪ بولر کي IEEيا EIA۾ مقرر ڪيل شرطن کي ڄاڻڻ گهرجي ته اهي پابند آهن ۽ خاص طور تي گهٽتائي جي قدمن جي تعميل
ڪرڻ جي ضرورت آهي ۽ اي ايم پي .انهيء ڪري ،اها ايم ايم ڊي آهي جيڪا انهن رپورٽن کي حاصل ڪرڻ جي ذميوار الء اهو ڪارائتو هوندو آهي ان کان اڳ ڄاڻايل منصوبن جي بولڊنگ جي عمل کي شروع ڪرڻ .ان سلسلي ۾ ،ايم ايم ڊي ِ الء ته هدايتون ۽ ايس او پيز مهيا ڪري ته جيئن هن عمل کي آسان بڻائي سگهجي ۽ اي ايم پي جي ڪنهن به خالف ورزي ِ الئسنس يا ليز جي اندر ڏنڊ واري شقون پڻ مهيا ڪري ته جيئن تعميل کي يقيني بڻائي سگهجي .جڏهن ته کان کني معيشت جو هڪ الزمي حصو آهي ،ان کي الزمي طور تي ذميواري ۽ پائيدار طريقي سان ڪيو وڃي ته جيئن ماحول تي ان جو اثر گهٽجي .بهترين عملن کي الڳو ڪرڻ ۽ سخت هدايتن تي عمل ڪندي ۽ موسمياتي ثبوت کان کني جي پاليسي کي ترقي ڪندي ،اهو يقيني بڻائي سگهجي ٿو ته کان کني معيشت کي فراهم ڪندي رهي ٿي جڏهن ته اسان جي ڌرتي ۽ ان جي رهاڪن جي صحت کي پڻ تحفظ ڏئي ٿي .اقتصادي ترقي اهم آهي پر ان کي حاصل ٿيڻ گهرجي اهڙي طريقي سان جيڪا پائيدار هجي ۽ قدرتي نظام جو احترام ڪندڙ هجي جيڪي ان جي حمايت ڪن ٿا.
J-iv-12يقيني طور تي ،مٿي ڄاڻايل فيصلن جي نظر ۾ ،فوسل ايندهن -ڪوئلي ،تيل ۽ گيس -پري تائين ،عالمي موسمياتي تبديلي ۾ سڀ کان وڏو حصو وٺندڙ ،عالمي گرين هائوس گيس جي اخراج جي 75سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ تقريبن ڊاء آڪسائيڊ جي اخراج جو سيڪڙو .جيئن گرين هائوس گيس جو اخراج ڌرتيء کي ڍڪي ڇڏي 90في سيڪڙو .ڪاربان ِ ٿو ،تيئن سج جي گرمي کي ڦاسائي ٿو .هي گلوبل گرمي ۽ موسمياتي تبديلي ڏانهن وٺي ٿو .دنيا هاڻي رڪارڊ ٿيل تاريخ جي ڪنهن به نقطي کان وڌيڪ تيز ٿي رهي آهي .وقت سان گڏ گرمي پد موسم جي نمونن ۽ خرابين کي تبديل ڪري ٿو فطرت جي معمولي توازن کي ٽوڙڻ .اهو انسانن ۽ ڌرتيء تي زندگي جي ٻين سڀني شڪلن الء ڪيترن ئي خطرن کي جنم ڏئي ٿو. صاف ،صحتمند ۽ پائيدار ماحول جي حق ۾ عام طور تي شامل ڪيو ويو آهي ،صاف هوا جو حق؛ هڪ محفوظ ۽ مستحڪم آبهوا؛ محفوظ پاڻي ۽ مناسب صفائي تائين رسائي؛ صحتمند ۽ پائيدار پيداوار کاڌو؛ رهڻ ،ڪم ڪرڻ ،مطالعي ۽ راند ڪرڻ الء غير زهر ماحول؛ ۽ صحتمند حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام .اهو پڻ شامل آهي معلومات تائين رسائي؛ فيصلو ڪرڻ ۾ حصو وٺڻ جو حق؛ ۽ انصاف تائين رسائي ۽ اثرائتي عالج شامل آهن انهن حقن جي محفوظ استعمال کي انتقامي ۽ انتقام کان آزاد .حقيقت ۾ ،هڪ صحتمند ماحول جي حق کي پڻ بين االقوامي تعاون ،ايڪتا ۽ ماحولياتي عمل ۾ برابري جي ضرورت آهي ،بشمول وسيلن کي متحرڪ ڪرڻ .ٻي ڪنهن به ذميوار رياست وانگر ،هڪ قوم جي حيثيت الء.
سان ،اسان جو به قانوني فرض آهي ته سڄي دنيا ۾ ماحولياتي نقصانن جو سبب بڻجندڙ عمل/غلطيء کي روڪڻ ِ موسمياتي تبديلي انگن اکرن کان وڌيڪ آهي ،اهو ڊيٽا پوائنٽ کان وڌيڪ آهي .اهو خالص صفر هدفن کان وڌيڪ آهي. اهو ماڻهن بابت آهي ،اهو انهن ماڻهن بابت آهي جيڪي خطرناڪ طور تي بي نقاب ٿي رهيا آهن ۽ هاڻي متاثر ٿيا آهن. هڪ صحتمند ماحول جو حق سڀني عالمي ماحول ۽ انساني حقن جي قانونن ۾ متحد قوت بڻجي سگهي ٿو.
الء هڪ گهڻ رخي انداز جي ضرورت آهي جنهن ۾ حڪومتي قدمن ،پاليسي سڌارن،
K-12انهن چئلينجن کي منهن ڏيڻ ِ
مناسب بجيٽ مختص ڪرڻ ،ڪميونٽي جي مصروفيت ،۽ بين االقوامي ڀائيوارن ۽ سول سوسائٽي جي تنظيمن سان تعاون الء مفت تعليم ،فردن ۽ سماج جي الء مسلسل عزم يعني پاڪستان ۾ سڀني ِ شامل آهي .آئيني مينڊيٽ کي پورو ڪرڻ ِ الء ضروري آهي.
مجموعي طور تي ترقي ۽ بااختيار بڻائڻ ِ
الء سنڌ صوبو .13هتي اهو ذڪر ڪرڻ جي ضرورت ناهي ته لوڪل گورنمينٽ مڪمل ڍانچي آهي ۽ ٽائونز جي ترقيء ِ فنڊ فراهم ڪري رهيو آهي ۽ لوڪل ڪائونسلون/ٽائون ڪميٽيون پابند هونديون آهن ته هو هلندڙ اسڪيمن کي برقرار رکن ۽ اڳ ۾ ئي هلندڙ اسڪيمن جي مرمت ۽ اپ گريڊيشن ڪن .دستياب .پاليسي رائڊر جي مطابق ،جيڪو طئي ڪيو ويو آهي ته هڪ خاص رقم جي اسڪيم جي اجازت ڏئي سگهجي ٿي ،ظاهري طور تي غير منصفانه آهي ۽ ڪميٽين کي هر ضلعي الء ،جتي گئس ،توانائي ۽ الء مستحق مقامي ماڻهن ِ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50سيڪڙو فنڊ رکيا ويندا اعلي تعليمي اسڪالر شپ ِ پيٽروليم ڪمپنيون ،گڏو گڏ ڪول مائنز ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن ۽ اها اسڪالرشپ ميرٽ جي بنياد تي هوندي، چونڊ عمل ساڳئي نموني ۾ هوندو جيئن سنڌ صوبي جي اسڪول ايجوڪيشن انڊومينٽ فنڊز ٽئين پارٽي ٽيسٽنگ ايجنسي طرفان .ان مطابق ٽن مهينن اندر ٽرسٽ ڊيڊ سان انڊومينٽ فنڊ قائم ڪيو ويندو جتي تيل ،گئس ،توانائي ۽ ڪول ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن .ڊپٽي ڪمشنرز ان تي عملدرآمد کي يقيني بڻائين .ناڪامي جي صورت ۾ ،مجرم کي توهين جي الء مفت صحت جي سهولتن الء بي نقاب ڪري سگهجي ٿو-13 .اي .هي عدالت بغير ڪنهن تفريق جي سڀني ِ ڪارروائي ِ الء جي فراهمي ۾ اهم چئلينجن جو شڪار آهي ،جڏهن ته حڪومت صحت جي سارسنڀال جي خدمتن کي بهتر بڻائڻ ِ
ڪوششون ڪيون آهن ،اڃا به وڌيڪ اڳڀرائي جي ضرورت آهي .ڪجهه اهم عالئقا ،جن کي صحت جي سار سنڀار جي حوالي سان ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي ،انهن ۾ هيٺيان شامل آهن( :الف) صحت جي سار سنڀار تائين پهچ :صحت جي سار سنڀار تائين برابري جي رسائي کي يقيني بڻائڻ ،خاص طور تي ڳوٺاڻن ۽ غير محفوظ عالئقن ۾ ،هڪ چئلينج رهي ٿو. مناسب صحت جي سار سنڀار ،طبي عملي جي دستيابي ،۽ ٽرانسپورٽ (ايمبولينس) سهولتون هن مسئلي کي حل ڪرڻ ۾ اهم آهن( .ب) صحت جي سار سنڀار جو معيار :صحت جي سار سنڀار جي معيار کي وڌائڻ ضروري آهي .ان ۾ طبي سهولتن کي بهتر بڻائڻ ،ضروري طبي سامان ۽ دوائن جي دستيابي کي يقيني بڻائڻ ،۽ صحت جي سار سنڀار جي ماهرن جي صالحيتن ۽ تربيت کي وڌائڻ شامل آهي( .سي) مالي رڪاوٽون :مالي رڪاوٽون ڪيترن ئي ماڻهن کي صحت جي رسائي تائين رسائي کان روڪين ٿيون .مفت يا سبسڊي واري صحت جي سار سنڀار جي ڪوريج کي وڌائڻ ،خاص طور تي ڪمزور آبادي الء ،هن مسئلي کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي )D( .صحت جي آگاهي ۽ بچا ُء جي سنڀال :صحت جي تعليم تي زور ڏيڻ ،آگاهي واري مهم ،۽ بچا ُء جي حفاظت جي شروعات بيمارين جي بار کي گهٽائڻ ۽ مجموعي خوشحالي کي فروغ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون-13 .ب .خطاب ڪندي ،انهن چئلينجن کي هڪ جامع طريقي جي ضرورت آهي جنهن ۾ حڪومت ،صحت جي سار سنڀار جي ادارن ،سول سوسائٽي تنظيمن ،۽ بين االقوامي ڀائيوارن جي وچ ۾ تعاون شامل آهي .ان ۾ صحت جي سار سنڀار جي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاري ۾ اضافو ،وسيلن جي مناسب تخصيص، پاليسي سڌارا ،۽ صحت جي سار سنڀار جي پروگرامن جي اثرائتي نفاذ شامل آهي .عالمي صحت جي سار سنڀار حاصل الء مفت صحت جي سار سنڀار جاري آهي ،۽ مسلسل توجه ۽ مدد ضروري الء ڪوششون ۽ سڄي بورڊ ۾ سڀني ِ ڪرڻ جي ِ الء.
آهي ته هن اهم عالئقي ۾ اڳتي وڌڻ ِ
.14هن وقت تائين ٻين اسڪيمن يعني منشيات جي آگاهي ،راندين جي فروغ ،خاص ضرورتن جي بحالي ،مختلف معذورن جي بحالي ۽ آٽزم ۾ مبتال ٻارن جو تعلق آهي ،ڪجهه به نه ڪيو ويو آهي .رڪارڊ تي آندو ويو ته ظاهر ڪيو وڃي ته الء ڪو به قدم جوابدارن طرفان کنيو ويو آهي .اهڙيون رٿائون پڻ جوابدارن جي توجه طلب اهڙي اسڪيم جي شروعات ِ آهن .موجوده ڪيس ۾ درخواستگذارن موقف اختيار ڪيو آهي ته سندن اعتراضن تي عمل نه ڪيو ويو ۽ غير ضروري اسڪيمون منظور ڪيون ويون ،اهي به انهن عالئقن ۾ ،جتي ڪو به ڪم نه ٿي رهيو آهي .ان موقعي تي هتي اهو به ذڪر ڪرڻ ضروري آهي ته آئيني عدالت نه رڳو فيصلي جو پر ان سان گڏ فيصلو ڪرڻ واري عمل کي به جانچي سگهي ٿي، الء ته ڇا اهو ئي مناسب هو؟ ڪنهن به صورت ۾ ،انهن عالئقن جي رهواسين کي بنيادي ضرورتن الء اهو طئي ڪرڻ ِ ان ِ جهڙوڪ پيئڻ جو صاف پاڻي ۽ معياري تعليم وغيره مهيا ڪرڻ جو مقصد ،جتي اي اينڊ پي ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن ،تيستائين حاصل نه ٿي سگهنديون جيستائين انصاف ،انصاف ۽ کليليء جا ضابطا حڪومت جي حڪم سان مطابقت نه رکن .آئين جي آرٽيڪل 4۽ 25سميت مختلف آرٽيڪلز تي سختي سان عمل ڪيو وڃي ٿو .نتيجو .15مٿي بيان ڪيل سببن جي ڪري ،ڪيپشن ٿيل درخواستون ختم ڪيون ويون آهن .تنهن هوندي ،اسان ،سڀني هدايتن جي آسان تعميل الء ،مختصر طور تي ان کي ٻيهر بيان ڪريون ٿا ،جيئن هيٺ ڏنل )i( - :جوابدارن کي يقيني بڻائڻ گهرجي الء تفصيلي سبب لکت ۾ ڏنا ته درخواست ڏيندڙن جي اعتراضن تي شرڪت ڪئي ويندي ۽ انهن جي منظوري ۽/يا انڪار ِ ويندا .قانون جي مطابق سختي سان منظور ڪيو وڃي؛ ( )iiجوابدار عبدالحڪيم کوسو ڪيس ۾ ڏنل هدايتن ۽ هدايتن جي الء ڪل سختي سان تعميل کي يقيني بڻائيندا )iii( .تعليمي ادارن ،اسڪالر شپس ،ريسرچ گرانٽس ،۽ ٽيڪنالوجي جي ترقيء ِ سالياني رائلٽي فنڊ جو 50سيڪڙو مختص ڪرڻ ،جيڪي جدت ،مهارت جي ترقي ،۽ دانشورانه ترقيء کي فروغ ڏئي سگهن؛ اهڙي طرح سنڌ جي ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ ٽن مهينن اندر ٽرسٽ ذريعي انڊومينٽ فنڊ قائم ڪيو ويندو. اسڪالرشپ ساڳئي طرح ڏني ويندي جيئن ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ فار هائير ايجوڪيشن .ڊپٽي ڪمشنرز جيڪي ڪميٽين جا سيڪريٽري هوندا ،انهن جي تعميل کي يقيني بڻائيندو ۽ انتظامي طرف هن ڪورٽ جي MIT-IIذريعي رپورٽ پيش ڪندو iv) STEVTA( .جي تعاون سان ڪاليجن /يونيورسٽين ۾ ٽيڪنيڪل ٽريننگ قائم ڪرڻ )v( .سماجي اسڪيمن جي شروعات کي يقيني بڻائڻ يعني منشيات جي آگاهي ،راندين کي فروغ ڏيڻ ،خاص ضرورتن جي بحالي ۽ مختلف طور تي معذور ٻارن جي بحالي؛ ان کان عالوه پيراگراف نمبر ( 13 ،12 ،6ان جي ذيلي پيرا) ۽ 14۾ ڏنل هدايتن جي سختي سان تعميل کي يقيني بڻائيندو ۽ ان سان گڏ ان جي حقيقي خط ۽ روح ۾ بغير ڪنهن ناڪامي جي؛ ( )viماحولياتي الء فنڊز جو هڪ حصو مختص ڪرڻ کي يقيني بڻائڻ؛ ان کان عالوه قابل تجديد توانائي جي تحفظ ۽ پائيداريء جي قدمن ِ منصوبن ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ ،ٻيلن جي بحالي جي ڪوششن ،پاڻي جي بچاء جي پروگرامن ،۽ ٻين ماحول دوستي جي
الء ته مستقبل شروعاتن جي اثر کي گهٽائڻ ۽ ڊگهي مدت جي استحڪام کي فروغ ڏيڻ الء )vii( .انهي ڳالهه کي يقيني بڻائڻ ِ ۾ جيڪڏهن ڪميٽي ڪنهن به اسڪيم جي منظوري ڏئي ٿي ان عالئقي ۾ جتي E&Pڪمپنيون ڪم ڪري رهيون آهن يا ڀرپاسي واري عالئقي ۾ ،انهن اسڪيمن جي وچ ۾ ،جيئن مٿي ڄاڻايل 2021جي گائيڊ الئنز جي شق 2-۾ ڄاڻايل آهي، منظوري جا سبب اهڙي اسڪيم جو لکت ۾ ڏنو ويندو ۽ جيڪڏهن اهڙي منظوري تي ڪو اعتراض اٿاريو وڃي ته ان جي الء ته تيل، اجازت ڏني ويندي ۽/يا لکت ۾ تفصيلي سببن جي ڪري رد ڪئي ويندي؛ ( )viiiانهي ڳالهه کي يقيني بڻائڻ ِ گيس ،توانائي ۽ ڪوئلي جي ڳوال ڪندڙ ڪمپنين ذريعي پيدا ڪيل فنڊ شفاف ۽ شفاف طريقي سان استعمال ڪيا ويندا هدايتن (سپرا) ۾ بغير ڪنهن فرق جي؛ ان کان عالوه بنيادي ضرورتن جي فراهمي کي يقيني بڻائيندو جيئن ته صاف پاڻي ۽ معياري تعليم وغيره ان عالئقي جي رهواسين کي جتي E&Pڪم ڪري رهي آهي؛ ( )ixرائلٽي فنڊز جو هڪ حصو الء عوامي صحت الء صحت جي بنيادي ڍانچي کي بهتر بڻائڻ ،طبي خدمتن تائين پهچ ،۽ عوام جي ڀالئي ِ مختص ڪرڻ ِ جي شروعات .ان ۾ شامل ٿي سگهي ٿو اسپتالن ۽ ڪلينڪ کي اپ گريڊ ڪرڻ ،صحت جي سارسنڀال جي ماهرن جي مدد ڪرڻ ،۽ بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري جي پروگرامن کي الڳو ڪرڻ؛ ( )xڪميونٽي جي مشاورت کي منظم ڪرڻ ۽ اسٽيڪ هولڊرز کي مشغول ڪرڻ کي يقيني بڻائي سگهجي ٿو ته فنڊ هڪ طريقي سان استعمال ڪيا وڃن الء فنڊ مختص ڪرڻ جيڪي انهن جي ضرورتن ،ترجيحن ،۽ ثقافتي قدرن سان ترتيب ڏين ٿيون )xi( .سماجي پروگرامن ِ جن جو مقصد ڪمزور آباديء جي مدد ڪرڻ آهي ،جهڙوڪ بزرگ ،معذور فرد ،آٽزم سينٽر ،گهٽ آمدني وارا خاندان ،يا الء ته جيڪڏهن شاهي ملڪيتون ثقافتي جيڪي معاشي مشڪالتن کي منهن ڏئي رهيا آهن؛ ( )xiiانهي ڳالهه کي يقيني بڻائڻ ِ الء فنڊ مختص ڪرڻ انتهائي اهم آهي؛ ان کان وسيلن يا مقامي عالئقن سان ڳنڍيل آهن ،ته ثقافتي ورثي جي تحفظ ۽ واڌاري ِ عالوه مقدس ماڳن جي حفاظت ،ثقافتي واقعن ۽ تہوارن جي حمايت ،ٻوليء جي بحاليء جي ڪوششن ۽ روايتي علم جي تحفظ جي حوالي سان قدمن کان عالوه )xiii( .تعميل جي رپورٽ هن عدالت جي M.I.T-IIذريعي بغير ناڪامي جي پيش ڪئي وڃي.
.16جدا ٿيڻ وقت حڪيم کوسو ڪيس جي شق ( )g۽ ( )iجو حوالو ڏيڻ مناسب هوندو (سپرا)( -:الف) مڪمل ڪيل اسڪيمن جي حوالي سان رپورٽ موڪلي ويندي .وفاقي ۽ صوبائي محتسب ۽ هن عدالت (سپريم ڪورٽ) جي انساني حقن واري سيل ڏانهن )b( .ڊي جي پي سي سڀني الئسنسن/ليز هولڊرز کان مقامي ڪميونٽي ڏانهن سماجي ڀالئي جي ذميوارين جي حوالي سان اڌ سال جي رپورٽ طلب ڪندو ،بشمول ٻين شين ،جڳهن ،بجيٽ ۽ اسڪيمن جي صورتحال ،مڪمل، جاري ،يا شروع ڪيل اهي ڇهه مهينا .ان ڪري ڊپٽي ڪمشنر ،جتي تيل ،گئس ،توانائي ۽ ڪوئلي جون ڪمپنيون ڪم هاء ڪورٽ) کي ڪري رهيون آهن ،اهي الڳاپيل ڪوارٽرن کي رپورٽ پيش ڪندا ۽ ان جون ڪاپيون هن عدالت (سنڌ ِ پڻ موڪليون وينديون.
.17اچو ته هن آرڊر جي ڪاپي سڀني الڳاپيل ماڻهن کي آگاهه ڪيو وڃي ،جنهن ۾ وڏي وزير ،سنڌ ،وفاقي سيڪريٽري، وزارت توانائي (پيٽروليم ڊويزن) ،حڪومت پاڪستان ،اسالم آباد ،ڊائريڪٽر جنرل ،ڪول مائنز ڊولپمينٽ ،سنڌ حڪومت، وفاقي ۽ صوبائي محتسب ،ڊپٽي ڪمشنر (سڀني سنڌ ۾) سڌو سنئون چيف سيڪريٽري سنڌ ،ميمبر انسپيڪشن ٽيم ۽ هن الء .سکيا رجسٽرار هن فيصلي ڪورٽ جي ايڊيشنل رجسٽرار ذريعي ،اي ميلز ،واٽس ايپ ۽ ٻين طريقن سان سخت تعميل ِ هاء ڪورٽ جي ويب سائيٽ تي فليش ڪندو.
جي اردو ۽ سنڌي ۾ ترجمي کي يقيني بڻائيندو ۽ ان کي ِ
جج
جج
Text extracted from the court's PDF and reflowed for reading. The court's official copy is authoritative.
Similar judgments
Closest in subject matter, from every court in the library.
- Sindh High Court · 2023 SHC SUK 344 · 22 Aug 2023 Abdul Jabbar Mahar & Other (Petitioner) VS Fed of Pak & Others (Respondent)
- Sindh High Court · 2023 SHC SUK 727 · 22 Aug 2023 Abdul Jabbar Mahar & Other (Petitioner) VS Fed of Pak & Others (Respondent)
- Sindh High Court · 2023 SHC SUK 352 · 22 Aug 2023 Aijaz Ali Shar & Another (Petitioner) VS Fed of Pak & Others (Respondent)
- Sindh High Court · 2023 SHC SUK 516 · 23 Aug 2023 Asadullah Khand (Petitioner) VS Federation of Pakistan & Ors (Respondent)
- Peshawar High Court · 15 Jun 2017 Abdul Wahab Khattak and others Vs Government of Khyber Pakhtunkhwa and others